تولید پشم شتر

تولید پشم شتر
ترجمه و تألیف : دکتر احسان مقدس
تاریخ ترجمه : تابستان 1376

 

مقدمه :
   نیاکان ما از پیشتازان استفاده از پشم حیوانات اهلی نظیر پشم گوسفند، بز و شتر بوده اند و تاریخ نگاران بر این عقیده اند که ایرانیان اولین ملتی هستند که به بافت قالی پرداخته اند و هنوز که هنوز است این صنعت ملی گرانبها نام هنرمندان ایرانی را در سرلوحه هنرمندان هنرهای دستی جهان قرار داده است .
   پشم شتر نیز از دیرباز در مناطق خشک کویری ایران و شهرهای حاشیه کویر مصرف فراوانی داشته است و چادر اغلب عشایر چادرنشین از پشم این حیوان بافته می شد زیرا عایق خوبی در برابر گرما و سرما بوده است و تا همین چندی پیش شهر کویری نائین در بافت (( عباهای نائینی )) شهره آفاق بوده است . همچنین از پشم شتر برای بافت ریسمان و تهیه طناب های محکم و قوی استفاده فراوان می شده است و این ریسمان ها در شتر کاربرد فراوان داشته اند که به آن (( عگال )) می گفته اند و همچنین از پشم شتر برای بافتن جوراب، دستکش، کلاه و لباس و پتو نیز استفاده می شده است. اما اکنون به نظر می رسد که باتوجه به شباهت زیاد پشم شتر با پشم گوسفند از این پشم بیشتر برای صنعت فرش بافی استفاده می گردد .
   در این جزوه مختصر ، سعی بر این شده است که اطلاعات مناسبی در زمینه تولید پشم شتر عرضه گردد ، با این امید که مورد استفاده علاقمندان، صاحبنظران و دست اندرکاران پرورش شتر قرار گیرد.

خصوصیات پشم شتر
  
سراسر بدن شتر را پشم می پوشاند که تراکم پشم در شترهای یک کوهانه معمولاً در ناحیه گردن، کوهان و شانه ها بیشتر از جاهای دیگر بدن است و میزان پشم در شترهای دو کوهانه از شترهای یک کوهانه بیشتر است. پشم شتر دارای خصوصیاتی است که آن را از پشم گوسفند متمایز می سازد و آن استحکام و مقاومت، سبکی وزن و کاهش انتقال حرارت است.

   پشم بچه شتران از پشم شتران بالغ نرم تر است و هرچه سن حیوان افزایش یابد میزان پشم های خشن نیز در آن افزایش می یابد و میزان تولید سالیانه هر نفر شتر در حدود 1ـ 5/1 کیلوگرم در شتر یک کوهانه و در حدود 1ـ5 کیلوگرم در شتر دوکوهانه است. پشم شتر را معمولاً در فصل بهار می چینند و یا اینکه در اثر مالیدن بدن، به شاخه های درختان و ساقه های آن ها می ریزد. قطر هر تار پشم در حدود 16ـ18 میکرون است و نسبت پشم شتر تمیز در حدود 80% است ( زاید و همکارانش 1991 ) .
   پژوهشگران اظهار می دارند که پشم شتر دوکوهانه ای که در آسیای میانه و جنوب اتحاد شوروی سابق زندگی می کنند دارای تراکم بیشتری در مقایسه با شترانی است که در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا زندگی می کنند که علت آن سردی هوا در منطقه مذکور است و پشم شتر دوکوهانه وحشی مرغوب تر از سایر انواع شتر است ، زیرا طول الیاف آن بلندتر است ( ناظر عدل 1365) .
   قبایل چادرنشین معمولاً از پشم شتر، چادر، ریسمان، پتو و حتی لباس تهیه می کنند و باید توجه داشت که بعد از پشم چینی، باید روی شترها را پوشاند و یا این که آن ها را در جاهائی سر پوشیده محصور نمود تا در معرض مستقیم اشعه خورشید قرار نگیرند .
   مراقبت هائی که لازمست بعد از پشم چینی شتر بعمل آید عبارتند از روغن زدن بدن شتران و نگهداری آنها در سایه و بعضی از شترداران دو روز پس از روغن زدن، بدن حیوان را به وسیله گل و لای پوشانده و بعد از سه روز گل ها را پاک می کنند . این عمل برای مبارزه با بیماری های جلدی انجام می شود ( خاتمی 1362 ) . این روش مبارزه روش مناسب و مفیدی در این زمینه نیست و جهت مبارزه و درمان بیماری های جلدی باید از دارو و سم های مناسب استفاده نمود ( مقدس 1374 ، مقدس 1376) .
   پشم شتر اهمیت چندانی در صنعت نساجی کشورهای عربی و خاورمیانه نداشته است. اما برخلاف این کشورها در چین و پاکستان و افغانستان پشم شتر دارای اهمیت فراوانی است و سالیانه مقدار زیادی از آن صادر می گردد که میزان حجم صادرات پشم شتر در چین به تنهائی بالغ بر 1500 تن در سال است ( زاید و همکارانش 1991 ) . گفته می شود که در چین بیشتر شترها را از لحاظ مرغوبیت پشم شتر پرورش می دهند . چنان که در شمال غربی چین قیمت پشم شتر سه برابر پشم گوسفند است زیرا که پشم شتر در برابر سرما خاصیت عایق کنندگی بیشتری از پشم گوسفند دارد . ( ناظر عدل 1365) .
   Keikin (1976) گزارش داده است که از یک گله 4300 نفری در روسیه در سال 1970 برابر 557 کیلوگرم و در سال 1974 برابر 576 کیلوگرم کرک برداشت. بنابر گزارشات موجود شترهای دوکوهانه روسی قادرند در هربار پشم چینی تا 5/4 کیلوگرم محصول تولید نمایند که البته این مقدار باتوجه به سن و جنس و نژاد دام متفاوت است ( خاتمی 1362 ) .
   Chapman (1985) گزارش می دهد که در مغولستان پشم شتر 17% تولید کل پشم کشور را تشکیل می دهد. وی همچنین اظهار می دارد که میانگین محصول پشم شتران ماده 5 کیلوگرم است که این مقدار در حیوانات نر به بالاتر از 8 کیلوگرم و درنرهای اخته شده به ده کیلوگرم می رسد و حیوانات نر باید در بهترین شرایط حداقل 12 کیلوگرم پشم تولید کنند تا واجد شرایط مناسب جهت طبقه بندی و انتخاب اصلاح نژادی گردند و جمع آوری پشم در مغولستان در سه مرحله صورت می گیرد. اولین جمع آوری پشم در مغولستان بین نیمه ماه مارس و نیمه ماه آوریل ( فروردین ـ اردیبهشت ) صورت می گیرد و در این کشور معمولاً پشم های ناحیه سر و کوهان ها را باقی می گذارند تا از حیوان در برابر سرما و گرما حمایت کند .
   دو جمع آوری دیگر نیز انجام می شود که دومی بین نیمه ماه آوریل و نیمه ماه مه ( اردیبهشت ـ خرداد) انجام می شود و در طی آن پشم های کوتاه از اطراف گردن، بدن و پاها جمع آوری می شود. و سومی بین نیمه ماه مه و نیمه ماه ژولای ( خرداد و تیر) جمع آوری می شود که در این مرحله پشم های باقیمانده مثل ناحیه دم جمع آوری می شود که در آن رشته های کوتاه 21ـ29 میکرون قطر دارند .
شکی نیست که در صنایع نساجی به ویژگی های پشم شتر از لحاظ نرمی و لطافت، طول الیاف، مقاومت الیاف اهمیت داده می شود. قطر الیاف پشم در شتر یک کوهانه در حدود 18/15ـ 1/20 میکرون و بطور متوسط 18 میکرون است. در حالی که در شتر دوکوهانه یک ساله قطر الیاف پشم در حدود 5/14ـ02/17 میکرون است و هرچه سن شتر افزایش یابد قطر الیاف افزایش می یابد بطوری که قطر الیاف پشم در شترهای به سن 11 تا 18 به 85/18میکرون می رسد.
میزان پشم تولیدی در بچه شترهای نوزاد و شیرخوار در هر دو نژاد یک کوهانه و دو کوهانه به شرح زیر می باشد .

جدول شماره 1 : میزان پشم تولیدی در شترهای نوزاد ، و شیرخوار یک کوهانه و دوکوهانه
 

سن(سال)

شتر دو کوهانه

شتر یک کوهانه

شترهای نوزاد

شترهای شیرخوار

تفاوت

شترهای نوزاد

شترهای شیرخوار

تفاوت

5

35/7

25/6

10/1

89/2

15/2

74/1

6

19/7

73/5

36/1

15/3

15/2

00/1

8

13/7

55/5

53/1

91/2

17/2

74/1

9

95/7

32/6

63/1

85/2

35/2

5/0

بطورمتوسط

21/7

17/6

04/1

94/2

25/2

69/1

منبع : پرورش شتر در اتحاد شوروی سابق (1972)

 

جدول شماره 2 : نمایانگر مقایسه ای بین ضخامت الیاف پشم در طول الیاف در شتران بالغ یک کوهانه و دوکوهانه و آمیخته این دو نژاد در نسل های مختلف است

نوع شتر

ضخامت ( قطر ) ( میکرون )

طول الیاف (سم)

شتر یک کوهانه

05/17

46/6

شتر دوکوهانه

95/17

65/6

/ 0 نظر / 406 بازدید