پرورش و نگهداری شتر
صفحات وبلاگ
نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠
تولید پشم شتر
ترجمه و تألیف : دکتر احسان مقدس
تاریخ ترجمه : تابستان 1376

 

مقدمه :
   نیاکان ما از پیشتازان استفاده از پشم حیوانات اهلی نظیر پشم گوسفند، بز و شتر بوده اند و تاریخ نگاران بر این عقیده اند که ایرانیان اولین ملتی هستند که به بافت قالی پرداخته اند و هنوز که هنوز است این صنعت ملی گرانبها نام هنرمندان ایرانی را در سرلوحه هنرمندان هنرهای دستی جهان قرار داده است .
   پشم شتر نیز از دیرباز در مناطق خشک کویری ایران و شهرهای حاشیه کویر مصرف فراوانی داشته است و چادر اغلب عشایر چادرنشین از پشم این حیوان بافته می شد زیرا عایق خوبی در برابر گرما و سرما بوده است و تا همین چندی پیش شهر کویری نائین در بافت (( عباهای نائینی )) شهره آفاق بوده است . همچنین از پشم شتر برای بافت ریسمان و تهیه طناب های محکم و قوی استفاده فراوان می شده است و این ریسمان ها در شتر کاربرد فراوان داشته اند که به آن (( عگال )) می گفته اند و همچنین از پشم شتر برای بافتن جوراب، دستکش، کلاه و لباس و پتو نیز استفاده می شده است. اما اکنون به نظر می رسد که باتوجه به شباهت زیاد پشم شتر با پشم گوسفند از این پشم بیشتر برای صنعت فرش بافی استفاده می گردد .
   در این جزوه مختصر ، سعی بر این شده است که اطلاعات مناسبی در زمینه تولید پشم شتر عرضه گردد ، با این امید که مورد استفاده علاقمندان، صاحبنظران و دست اندرکاران پرورش شتر قرار گیرد.

خصوصیات پشم شتر
  
سراسر بدن شتر را پشم می پوشاند که تراکم پشم در شترهای یک کوهانه معمولاً در ناحیه گردن، کوهان و شانه ها بیشتر از جاهای دیگر بدن است و میزان پشم در شترهای دو کوهانه از شترهای یک کوهانه بیشتر است. پشم شتر دارای خصوصیاتی است که آن را از پشم گوسفند متمایز می سازد و آن استحکام و مقاومت، سبکی وزن و کاهش انتقال حرارت است.

   پشم بچه شتران از پشم شتران بالغ نرم تر است و هرچه سن حیوان افزایش یابد میزان پشم های خشن نیز در آن افزایش می یابد و میزان تولید سالیانه هر نفر شتر در حدود 1ـ 5/1 کیلوگرم در شتر یک کوهانه و در حدود 1ـ5 کیلوگرم در شتر دوکوهانه است. پشم شتر را معمولاً در فصل بهار می چینند و یا اینکه در اثر مالیدن بدن، به شاخه های درختان و ساقه های آن ها می ریزد. قطر هر تار پشم در حدود 16ـ18 میکرون است و نسبت پشم شتر تمیز در حدود 80% است ( زاید و همکارانش 1991 ) .
   پژوهشگران اظهار می دارند که پشم شتر دوکوهانه ای که در آسیای میانه و جنوب اتحاد شوروی سابق زندگی می کنند دارای تراکم بیشتری در مقایسه با شترانی است که در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا زندگی می کنند که علت آن سردی هوا در منطقه مذکور است و پشم شتر دوکوهانه وحشی مرغوب تر از سایر انواع شتر است ، زیرا طول الیاف آن بلندتر است ( ناظر عدل 1365) .
   قبایل چادرنشین معمولاً از پشم شتر، چادر، ریسمان، پتو و حتی لباس تهیه می کنند و باید توجه داشت که بعد از پشم چینی، باید روی شترها را پوشاند و یا این که آن ها را در جاهائی سر پوشیده محصور نمود تا در معرض مستقیم اشعه خورشید قرار نگیرند .
   مراقبت هائی که لازمست بعد از پشم چینی شتر بعمل آید عبارتند از روغن زدن بدن شتران و نگهداری آنها در سایه و بعضی از شترداران دو روز پس از روغن زدن، بدن حیوان را به وسیله گل و لای پوشانده و بعد از سه روز گل ها را پاک می کنند . این عمل برای مبارزه با بیماری های جلدی انجام می شود ( خاتمی 1362 ) . این روش مبارزه روش مناسب و مفیدی در این زمینه نیست و جهت مبارزه و درمان بیماری های جلدی باید از دارو و سم های مناسب استفاده نمود ( مقدس 1374 ، مقدس 1376) .
   پشم شتر اهمیت چندانی در صنعت نساجی کشورهای عربی و خاورمیانه نداشته است. اما برخلاف این کشورها در چین و پاکستان و افغانستان پشم شتر دارای اهمیت فراوانی است و سالیانه مقدار زیادی از آن صادر می گردد که میزان حجم صادرات پشم شتر در چین به تنهائی بالغ بر 1500 تن در سال است ( زاید و همکارانش 1991 ) . گفته می شود که در چین بیشتر شترها را از لحاظ مرغوبیت پشم شتر پرورش می دهند . چنان که در شمال غربی چین قیمت پشم شتر سه برابر پشم گوسفند است زیرا که پشم شتر در برابر سرما خاصیت عایق کنندگی بیشتری از پشم گوسفند دارد . ( ناظر عدل 1365) .
   Keikin (1976) گزارش داده است که از یک گله 4300 نفری در روسیه در سال 1970 برابر 557 کیلوگرم و در سال 1974 برابر 576 کیلوگرم کرک برداشت. بنابر گزارشات موجود شترهای دوکوهانه روسی قادرند در هربار پشم چینی تا 5/4 کیلوگرم محصول تولید نمایند که البته این مقدار باتوجه به سن و جنس و نژاد دام متفاوت است ( خاتمی 1362 ) .
   Chapman (1985) گزارش می دهد که در مغولستان پشم شتر 17% تولید کل پشم کشور را تشکیل می دهد. وی همچنین اظهار می دارد که میانگین محصول پشم شتران ماده 5 کیلوگرم است که این مقدار در حیوانات نر به بالاتر از 8 کیلوگرم و درنرهای اخته شده به ده کیلوگرم می رسد و حیوانات نر باید در بهترین شرایط حداقل 12 کیلوگرم پشم تولید کنند تا واجد شرایط مناسب جهت طبقه بندی و انتخاب اصلاح نژادی گردند و جمع آوری پشم در مغولستان در سه مرحله صورت می گیرد. اولین جمع آوری پشم در مغولستان بین نیمه ماه مارس و نیمه ماه آوریل ( فروردین ـ اردیبهشت ) صورت می گیرد و در این کشور معمولاً پشم های ناحیه سر و کوهان ها را باقی می گذارند تا از حیوان در برابر سرما و گرما حمایت کند .
   دو جمع آوری دیگر نیز انجام می شود که دومی بین نیمه ماه آوریل و نیمه ماه مه ( اردیبهشت ـ خرداد) انجام می شود و در طی آن پشم های کوتاه از اطراف گردن، بدن و پاها جمع آوری می شود. و سومی بین نیمه ماه مه و نیمه ماه ژولای ( خرداد و تیر) جمع آوری می شود که در این مرحله پشم های باقیمانده مثل ناحیه دم جمع آوری می شود که در آن رشته های کوتاه 21ـ29 میکرون قطر دارند .
شکی نیست که در صنایع نساجی به ویژگی های پشم شتر از لحاظ نرمی و لطافت، طول الیاف، مقاومت الیاف اهمیت داده می شود. قطر الیاف پشم در شتر یک کوهانه در حدود 18/15ـ 1/20 میکرون و بطور متوسط 18 میکرون است. در حالی که در شتر دوکوهانه یک ساله قطر الیاف پشم در حدود 5/14ـ02/17 میکرون است و هرچه سن شتر افزایش یابد قطر الیاف افزایش می یابد بطوری که قطر الیاف پشم در شترهای به سن 11 تا 18 به 85/18میکرون می رسد.
میزان پشم تولیدی در بچه شترهای نوزاد و شیرخوار در هر دو نژاد یک کوهانه و دو کوهانه به شرح زیر می باشد .

جدول شماره 1 : میزان پشم تولیدی در شترهای نوزاد ، و شیرخوار یک کوهانه و دوکوهانه
 

سن(سال)

شتر دو کوهانه

شتر یک کوهانه

شترهای نوزاد

شترهای شیرخوار

تفاوت

شترهای نوزاد

شترهای شیرخوار

تفاوت

5

35/7

25/6

10/1

89/2

15/2

74/1

6

19/7

73/5

36/1

15/3

15/2

00/1

8

13/7

55/5

53/1

91/2

17/2

74/1

9

95/7

32/6

63/1

85/2

35/2

5/0

بطورمتوسط

21/7

17/6

04/1

94/2

25/2

69/1

منبع : پرورش شتر در اتحاد شوروی سابق (1972)

 

جدول شماره 2 : نمایانگر مقایسه ای بین ضخامت الیاف پشم در طول الیاف در شتران بالغ یک کوهانه و دوکوهانه و آمیخته این دو نژاد در نسل های مختلف است

نوع شتر

ضخامت ( قطر ) ( میکرون )

طول الیاف (سم)

شتر یک کوهانه

05/17

46/6

شتر دوکوهانه

95/17

65/6

شتر آمیخته دو نژاد ( نسل اول )

80/17

79/5

شتر آمیخته دو نژاد ( نسل دوم )

65/17

70/5

منبع : پرورش شتر در اتحاد شوروی سابق (1972)


   و همانطورکه قبلاً ذکرکردیم قطر الیاف پشم در شترهای یک کوهانه نازکتر از قطر الیاف پشم در شترهای دوکوهانه است و این قطر در شترهای آمیخته دو نژاد بیشتر به نژاد دوکوهانه نزدیکتر است تا نژاد یک کوهانه و آشکار شده است که ضخامت (قطر) الیاف پشم نسل سوم آمیخته از قطر الیاف پشم شتر دوکوهانه نیز کمتر است ( زاید و همکارانش 1991).
   و براساس گزارشات رسیده از صنعت پشم بافی شتر در اتحاد شوروی سابق، اظهار شده است که پشم شتر از لحاظ مقاومت بهتر و برتر از پشم گوسفندان است و جدول شماره 3، مقاومت پشم شتر را در هر دو نژاد یک کوهانه و دو کوهانه و همچنین با نژاد آمیخته مقایسه می نماید .

جدول شماره 3 : مقاومت الیاف پشم در شتر
 

نوع شتر

شتران یکساله

شتران بالغ

تعداد سرها

مقاومت الیاف (گرم)

تعداد سرها

مقاومت الیاف (گرم)

شتر دو کوهانه

8

2/9

9

4/8

شتر یک کوهانه

7

1/10

6

4/7

نسل اول شتر آمیخته دونژاد

6

8/8

4

7/7

نسل دوم شتر آمیخته دونژاد

7

5/8

5

3/8

منبع : پرورش شتر در اتحاد شوروی سابق (1972)


   پشم شتران یک ساله از لحاظ استحکام و قدرت مقاومت برتر از پشم شتران بالغ است و همچنین پشم شتران دو کوهانه از این جهت برتر از پشم شتران یک کوهانه است، اما شتران آمیخته این دو نژاد از این لحاظ متوسط هستند. و میزان پشم خالص پس از شستشوی صنعتی آن در حدود 7/57% است اما وزن پشم تمیز در شتران بالغ و آمیخته در جدول شماره 4 آمده است .
   آشکار شده است که میزان الیاف خالص از وزن نمونه های شسته نشده در شتران ماده یک کوهانه در حدود 1/10% بیشتر از شتران ماده دو کوهانه است . اما در شتران آمیخته این مقدار نزدیک به میزان آن در شتران یک کوهانه است و بطور کلی میزان الیاف تمیز خالص در شتران ماده یک کوهانه در حدود 82 ـ 9/87% است و باید توجه داشت که میزان پشم تولیدی در اثر ریزش پشم، افزایش کثافت و اشغال و مدفوع و گیاهان چسبیده به آن ، کاهش می یابد به همین جهت باید در هنگام چرای شتران، آنها را از محل های نگهداری اشغال و کود و غیره دور ساخت .

جدول شماره 4 : میزان الیاف تمیز خالص در پشم شتران

نوع شتر

میزان الیاف از نمونه های خام (%)

میزان الیاف تمیز خالص نسبت به وزن نمونه ها، بدون شستشوی مکانیزه (%)

شتران دو کوهانه

5/68

0/82

شتران یک کوهانه

5/78

2/86

نسل اول آمیخته شتران دو نژاد

4/74

3/84

نسل دوم آمیخته شتران دو نژاد

1/74

7/83

منبع : پرورش شتر در اتحاد شوروی سابق (1972).


تقسیم بندی کیفی پشم شتر :
   پشم شتر را می توان به سه گروه زیر تقسیم بندی نمود : پشم نرم، پشم خشن ، و پشم گردن و ران ها . همیشه باید پشم گردن و ران ها را از پشم نرم متمایز ساخت. میزان پشم خالص این گروه ها برحسب نوع، جنس و سن و همچنین شرایط تغذیه شتران و هنگام پشم چینی متفاوت است و باید توجه داشت که می توان مقدار زیادی پشم نرم را از شتران جوانی که سن شان به چهارسالگی نمی رسد تهیه کرد. جدول شماره (5) روش تقسیم بندی کیفی پشم شتر دو کوهانه و شتر آمیخته در جنوب اتحاد جماهیر شوروی سابق ( به کیلوگرم) را به ما نشان می دهد .

جدول شماره 5 : تقسیم بندی میزان پشم نر شتر دو کوهانه و آمیخته ( به کیلوگرم )

نوع شتر

درجه اول

درجه دوم

درجه سوم

شتر دو کوهانه یک ساله

67/1

75/1

21/0

شتر دو کوهانه دو ساله

37/1

10/1

21/0

شتر دو کوهانه سه ساله

14/1

59/1

21/0

شتر دو کوهانه چهار ساله

88/0

00/2

20/0

شتر دو کوهانه پنج ساله

62/0

55/1

28/0

شتر آمیخته به سن بیش از هفت سال

91/1

67/2

48/0


   اما در شتران یک ساله، می توان 67/1 کیلوگرم پشم نرم درجه اول بدست آورد که به مقدار 63% از مجموع کل پشم نرم می باشد و با بالارفتن سن حیوان، نسبت میزان پشم نرم در جداول تا سن سه سالگی به تدریح کاهش می یابد بطور که در سن چهارسالگی نسبت کم می شود اما از سوی دیگر میزان پشم نرم درجه دوم با افزایش عمر شتر افزایش می یابد.

انواع پشم شتر
براساس روشی که در جمهوری های آسیای میانه مرسوم است، پشم شتر همان طور که در تصاویر 3 و 4 آمده است به چهار گروه تقسیم می شود :
1ـ پشم نرم 2ـ پشم خشن 3ـ پشم گردن 4ـ پشم ران ها و شکم
1ـ پشم نرم : کوتاه، با لیافی باریک که در لابلای آن الیاف متوسطی دیده می شود و مقدار بسیار کمی نیز الیاف خشن دارد.
2ـ پشم خشن : که شامل الیاف خشن است با مقدار بسیار کمی از پشم نرم همراه با موهای پراکنده خشن .
3ـ پشم گردن : که شامل پشم بلند خشن و مقدار کمی پشم باریک نرم است.
4ـ پشم ران ها و شکم : که در این ناحیه میزان پشم خشن بیش از دو ناحیه قبلی است و پشم دارای الیاف بلند و خشن است .
تصاویر3 و 4 نشان دهنده محل قرار گرفتن هر یک از این چهار گروه بر روی بدن شتران است.
قیمت پشم در اتحاد شوروی سابق بر اساس تقسیم بندی فوق الذکر متفاوت است . اما متأسفانه در کشورهای عربی و خاورمیانه تقسیم بندی دقیق برای پشم شتر نشده است .
همچنین می توان کیفیت پشم شتر را از لحاظ میزان آلودگی آن به اشغال ، خار و خس و غیره به دو گروه زیر تقسیم نمود :
1ـ پشم طبیعی : که میزان آلودگی آن به خار و خس حداکثر تا 3% است .
2ـ پشم کثیف : که میزان آن به خار و خس بیش از 3% از کل وزن پشم است. اما پشم ران ها و شکم به گروه های دیگری تتقسیم نمی شود بلکه به صورت خام ( نشسته ) خریداری می شود و پول آن پرداخت می گردد (زاید و همکارانش 1991) .
در برخی دیگر از کشورها پشم شتر را از لحاظ مرغوبیت به دو دسته زیر تقسیم می کنند :
1ـ دسته یا نوع اول ازتارهای ظریف، ابریشم مانند، براق، سبک، تاب دار و نرم با مقطعی بین 14ـ28 میکرون تشکیل می شود . در کشور چین این مقطع بطور متوسط 20 میکرون می باشد. طول این تارها بطور متوسط 6 سانتی متر (5/2 سانتی متر تا 5/12 سانتی متر) .
2- دسته یا نوع دم دارای تارهای ضخیم ، زبر ، صاف، سخت ومستقیم با مقطعی بین 60 تا 80 میکرون میباشند. طول این تارها بالغ بر 10 سانتی متر است. گاهی مقطع آنها بین 30 تا 120 میکرون متغییر است و طول شان به 5/37 سانتی متر می رسد. معمولاً بعد ار پشم کنی یا پشم چینی 20% وزن آنها را گل و خاک و چربی و عرق بدن تشکیل می دهد ( ناظر عدل 1365)



عدل های بزرگ پشم شتر باید دارای شناسنامه زیر باشد :
1ـ نام استان و شهرستانی که پشم شتر در آن جمع آوری گردیده است .
2ـ نام مسئول پشم چینی .
3ـ نام مزارع خصوصی و دولتی که پشم شتر از آن ها تهیه شده است .
4ـ نوع بندی پشم .
5ـ درجه بندی پشم .
6ـ شماره گذاری عدل های پشم صادراتی .
7ـ درصد پشم دارای الیاف تمیز .
8 ـ شماره درجه بندی فعلی پشم که مطابق با درجه بندی رسمی است ( عطار و همکارانش 1990) .

رنگ پشم شتر
  
باتوجه به رنگ های متعدد شتران رنگ پشم نیز متغیر است. معمولاً رنگ اغلب شتران قهوه ای سیر تا قهوه ای روشن است. البته شتران به رنگ های دیگری نظیر زرد و روشن یا زرد طلائی، سرخ، مشکی و حتی سفید نیز دیده می شوند .
   Chapman (1985) اظهار می دارد که در مغولستان رنگ قهوه ای سیر ترجیح داده می شود و در حدود یک درصد شترها به رنگ سفید دیده می شود .
   در ایران نیز که از پشم شتر بیشتر برای عبابافی استفاده می شود رنگ قهوه ای سیر و قهوه ای روشن بیشتر مرغوب است .
   رنگین بودن الیاف پشم شترمنتج از وجود رنگدانه های درون گرانول است، گرانول های ملانین عمدتاً در کورتکس یافت می شود . اختلاف در شدت و میزان رنگین بودن، نه فقط به اختلاف رنگ گرانول های تولیدکننده رنگ بستگی دارد ، همین طور به چگونگی قرار گرفتن و نظم و درجه تجمع گرانول ها نیز وابسته است. ( صالحی 1373) .

عوامل مؤثر بر تولید و کیفیت پشم شتر
1ـ عوامل جوی : شرایط محیطی تأثیر عمیقی در خصوصیات و کیفیت پشم می گذارد، حرارت متعادل و یکنواخت مناسب ترین حالت برای تولید پشم می باشد . دما و تغییرات آن روی جریان خون ونهایتاً کیفیت پشم آن اثر می گذارد . آب و هوای خشک برای مناسب تر از آب و هوای مرطوب است .
   زمین های شنی در مناطق بادخیز باعث می شود ذرات شن به درون پشم راه یافته و سبب خشک شدن و خشن شدن پشم گردد .
طبیعت شیمیائی خاک اثر مهمتری روی فیزیولوژی حیوان می گذارد زیرا چنان چه خاک از مواد معدنی ضروری غنی نباشد مراتع موجود از این جهت فقیر بوده و حیوان بنا به نیاز طبیعی مجبور به طی مسافت طولانی تری برای بدست آوردن املاح معدنی معینی است. کمبود بعضی از فلزات مانند کبالت و مس اگر در گیاهان منطقه چرا وجود نداشته باشد روی سلامتی و کیفیت پشم حیوان اثرات جدی می گذارند .
   بدترین نوع عیوب حاصل از عوامل محیطی روی پشم، شکنندگی پشم می باشد. زیرا در اثر لاغر و ظریف شدن غیرعادی الیاف، شکنندگی و پارگی آنها در عملیات نساجی افزایش می یابد و مقدار الیاف خارج شده از دستگاه های نساجی یا ضایعات تولیدی را افزایش خواهد داد. این حالت در نتیجه اختلاف در قطر تار پشم ایجاد می گردد و جزء مسائلی است که تحت تأثیر عوامل محیطی بوجود می آید. دادن مواد غذائی اضافی مانند کنستانتره به حیوان می تواند از شکنندگی و ریزش الیاف جلوگیری کند ( صالحی 1373) .
2ـ عوامل غذائی : فاکتورهای غذایی مختلفی در تولید پشم مداخله دارند و مهم ترین آنها انرژی، پروتئین و بعضی مواد معدنی و ویتامین ها هستند. شرایط تغذیه ناکافی مداوم می تواند میزان رشد پشم و ضخامت الیاف آن را کاهش دهد. تغذیه خوب و مناسب کمک مثبتی به فعال نمودن و رشد فولیکول های تولیدکننده پشم می کند و برعکس آن، شرایط سخت تغذیه ناشی از خشکسالی ، بیماری و فقدان آب، یا سایر استرسها سبب کاهش خصوصیات فوق خواهد گشت. رشد پشم تحت تأثیر تغذیه عمومی قرار دارد. چنانچه سطح تغذیه کمتر از مقدار لازم برای نگهداری حیوان باشد، در این حال از وزن حیوان کاسته می شود ولی پشم به رشد خود گرچه بطئی ادامه می دهد. با افزایش مقدار غذا حیوان شروع به ازدیاد وزن خود نموده ودر این حال میزان رشد پشم نیز افزایش می یابد (صالحی 1373) .
3ـ عوامل ارثی و نژادی : همانطور که گفته شد در مقایسه نژاد شتر دوکوهانه دارای تراکم پشم بیشتری است و مقدار بیشتری پشم تولید می کند و پشم شتر دوکوهانه وحشی مرغوبتر از سایر انواع شتر است زیرا طول الیاف آن بیشتر است .
4ـ عوامل بیماریزا : حمله انگل های خارجی به شتر، کیفیت و ظاهر پشم را تقلیل داده و از ارزش آن می کاهد . انگل های خارجی حمله کننده به شتر، زیان قابل توجهی به دامدار وارد می سازد و جزء مسائل بسیار مهم است که می توان با استفاده از حمام دادن حیوان ، پاشیدن مواد سمی به صورت گرد یا مایع و از بین بردن محل های رشد و تکثیر عوامل ابتلاء کننده، علیه آنها مبارزه نمود.
پشم چینی
   یکی از کارهای مهم پرورش شتر، پشم چینی است که سالی یک بار و معمولاً در بهار، انجام می شود. با آغاز فصل بهار و درماه فروردین پشم شتر خود به خود شروع به ریختن می کند و اگر دراین هنگام اقدام به پشم چینی و یا جمع آوری پشم ریخته شده نشود روز به روز از مقدار پشم تولیدی کاسته شده و این پشم خواهد ریخت و برسیهای انجام شده در این مورد نشان می دهد که میزان کاهش و از دست دادن پشم از این طریق و به طور متوسط در حدود 10% و بطور کلی مابین 5/3% تا 18% می باشد و باید توجه داشت که نباید پشم شتر را در هنگامی که هنوز هوا سرد است چید زیرا این کار باعث لخت شدن شتران و درنتیجه سرماخوردن آنان خواهد شد. ( زاید و همکارانش 1991) . 

   قبل از شروع پشم چینی باید برنامه ای برای این کار تدوین نمود زیرا که پشم چینی به معنی جمع آوری سود یکساله از پشم خواهد بود بنابر این باید عمل پشم چینی با دقت کامل انجام شود و قبل از شروع پشم چینی باید برنامه ای برای این کار تدوین نمود لذا رعایت نکات زیر الزامی است.
الف) تهیه کردن و مسائل و لوازم مناسب پشم چینی و تهیه کارگران فنی پشم چینی .
ب) تهیه مکان مناسب برای پشم چینی شتران که خالی از علوفه، مواد گیاهی و علفی و دانه ها و غیره باشد .
ج) محل پشم چینی باید قبل از شروع کار، جارو و آب پاشی و تمیز گردد تا گرد و خاک کم شود.
د) چنانچه مقدور باشد شتران را چند روز قبل از پشم چینی با آب تمیز شسته و مواد گیاهی چسبیده به پشم را تا حد ممکن جدا ساخت .
هـ) شتران وقتی پشم چینی می شوند باید کاملاً خشک باشند.
و) شتران رنگی جدا نگه داشته شوند تا در انتها پشم چینی شوند و سپس پشم آنها جداگانه بسته بندی گردد .
ز) تیغه پشم چینی در هنگام کار باید به موازات سطح پوست قرار گیرد بطوریکه حدکثر طول ممکن پشم بدست آید و از چیدن دوباره پشم و کاهش طول آن و نتیجتاً پایین آوردن کیفیت پشم جلوگیری شود.
ح) از انبار کردن مسقیم پشم روی زمین خودداری شود و پشم ها در کیسه های غیرکتانی و پنبه ای قرار گیرد.
ط) پشم چینی باید با سرعت و دقت کامل انجام شود و وسایل پشم چینی باید قبلاً تمیز و ضدعفونی شده و تیغه آنها روغن زده شود، و ماده ضدعفونی کننده د رمحل آماده باشد تا در زمان زخم دیدگی و یا مشاهده آسیب دیدگی در حیوان استفاده گردد.
ی) باید قبل از پشم چینی به مدت 25 ساعت به شتران آب داده و سپس به مدت 10ـ15 ساعت به آنان غذا نداد، تا مانع آلودگی پشم به علوفه و خار و خس شویم.

روش های پشم چینی
پشم چینی در شتر به دو روش زیر انجام می شود :
1ـ روش دستی : دراین روش از همان قیچی که در پشم چینی گوسفند بکار می رود استفاده می گردد و این روش معمولاً درمیان شتردارای که گله های شتر کوچکی دارند کاربرد دارد، آنان گله های خود را به بهاربندی می برند که دارای زمین تمیز و خشکی باشد و اقدام به پشم چینی می کنند و پشم بخش های مختلف اندام شتر را از هم جدا نموده و همزمان آن را دسته بندی می کنند.
2ـ روش ماشینی : در این روش از همان پشم چینی های برقی که برای گوسفندان استفاده می شود نیز استفاده می گردد و این روش در بسیاری از مزارع و تعاونی های موجوددر آسیای میانه بکار رفته است، بطوری که در مورد 50% شتران موجود در آن جا بکار رفته است (زاید و همکارانش1991) .
   بسیار روشن است که روش ماشینی بهتر از روش دستی است. زیرا که وقت و تلاش کمتری می خواهد و همانطور باعث افزایش کار این کارگران پشم چین تا حدود 2ـ4 برابر خواهد شد، و همچنین باعث یکنواخت چیده شدن پشم در سطح پوست حیوان می گردد و نیز باعث کاهش ضایعاً پشم، و یکنواختی الیاف پشم خواهد شد.
   پشم چین های ماشینی بسیاری ساخته شده است که در ساختن آن سرعت کار، و راحتی استعمال از طرف کارگران رعایت شده است.
   اتحاد شوروی سابق یکی از کشورهای پیشتاز در زمینه ماشینی کردن پرورش شتر بشمار می رفت بطوری که در این کشور پشم چینی و شیردوشی درمزارع پرورش شتر بصورت ماشینی بوده است(زاید و همکارانش 1991) .

بهداشت پشم
عدم آلودگی پشم به عوامل بیماری زا و انگلهای خارجی از مهمترین مسائل در صادرات پشم و در صنعت پشم بافی به شمار می رود به همین جهت در این بحث مختصری به بیماری های انگل و قارچی که باعث آسیب دیدن پشم می گردد می پردازیم :
1ـ بیماری جرب : یکی از بیماری های بسیار سایع در میان شتران می باشد و بر حسب شدت آلودگی باعث کاهش تولید پشم می گردد. بیماری غالباً مزمن بوده و اولین ناحیه از بدن که آلوده می شود کشاله ران و سینه بوده که از آن جا عامل جرب به تدریج به تهیگاه، ناحیه شکم و پاها و سپس به سر و گردن و نهایتاً به پشت پخش می شود و در طی کمتر از یک ماه تمامی بدن مبتلا می گردد. پوست در منطقه ابتلا ضخیم و کلفت می شود ، پشم می ریزد و پوست چین و چروک می خورد و پوسته های ضخیم به همراه ترشحات و سلول های مرده آن را می پوشاند و به تدریج خارش حیوان رو به افزایش می گذارد که خارش معمولاً در شبها ظاهر می شود و در جاهای گرم شدید می باشد و حیوان اقدام به خاراندن بدن خود به دیوارها، درختان و حیوانات دیگر می کند که این عمل خود باعث انتشار بیماری و زخمی شدن بدن حیوان و ریختن پشم در جاهای آلوده بدن می گردد ( مقدس 1376) .
2ـ شپش ها : شپش ها حشرات کوچک انگلی هستند که به پشم شترها می چسبند و بر روی پشم تخمگذاری می کنند . این شپش ها ممکن است که در هرجای از بدن یافت شوند اما در آغاز بیشتر بر روی منطقه گردن و شانه ها دیده می شوند و اگر تعداد شپش های موجود زیاد باشد این باعث ایجاد هیجان و ناراحتی شتر می گردد بطوری که حیوان منطقه مبتلا را خارانیده و حتی گاز بگیرد و در اثر این مسئله شاهد کاهش تولیدی شیر خواهیم بود و پشم شتر خشن و ژولیده خواهد شد و آلودگی پشم شتر به شپش باعث کاهش شدید قیمت پشم خواهد شد (مقدس 1376) .
3ـ کنه ها : آلودگی به کنه ها ، بوفور در شتران ایرانی دیده شده است. در صورت آلودگی کم، کنه ها، عوارض قابل توجهی نخواهند داشت ولی در صورت آلودگی زیاد، این حشرات ممکن است رنگ پشم را تغییر دهند. زیرا که پشم های متأثر شده در اثر چسبیدن لار و این حشره به وسیله ماده چسبنده ای که به تدریج رنگی می شود، فاقد حالت و شکل اصلی خود می شوند. رنگ ایجاد شده از طریق شستشو برطرف می شود.درصورت وجود مقادیر زیادی از این حشره در روی بدن حیوان به دلیل مکیدن خون اثرات سوء روی سلامت حیوان می گذارد ( صالحی 1373) .
4ـ بیماری کچلی : یک بیماری قارچی است که شترها را مبتلا می سازد و معمولاً شتران جوان را درگیر می سازدو بر روی شتران آلوده جراحات محدودی با پوسته ریزی و ریزش پشم مشاهده می گردد که این جراحات به صورت دایره ای شکل بوده که قطر آنها مابین 2ـ1 سانتی متر می باشد و در جاهای مختلفی از بدن مشاهده می گردد و بیشتر بر روی سر و گردن، شانه ها، پاها و پهلوها دیده می شود ( مقدس 1374) .
5ـ میکروارگانیزم ها : یکی از عوامل فسادپذیری پشم به حساب می آیند، این عوامل معمولاً سبب رنگین شدن الیاف پشم به رنگ های قرمز، سبز، زرد و غیره شده و بعضی از آنها بسیار پایدارند و پس از شستشو از بین نمی روند .
بعضی مواقع ارگانیزم های حمله ور شده به پشم باعث شکنندگی الیاف می شوند. این حالت بیشتر بعد از چیدن پشم و انبار کردن آن در شرایط مرطوب به وجود می آید (صالحی 1373) .

تولید پوست
  
پوست شتر در مرحله دوم تولید قرار دارد و این پوست در صنعت کفش سازی، کیف سازی، و زین سازی بکار می رود و همچنین در ساخت مشکلهای آب و یا نگهداری شیر از آنها استفاده می شود . ملاحظه شده است که وزن پوست کنده شده از لاشه شتران جوان یکسال و هشت ماهه در حدود 30 کیلوگرم بوده است و در شترهای دو سال و هشت ماهه 32 کیلوگرم و در شترهای سه سال و هشت ماهه 40 کیلوگرم و در شترهای چهارسال و هشت ماهه و بالاتر 45 کیلوگرم بوده است و همچنین نسبت وزن پوست به وزن زنده دام در حدود 6/7% تا 9/7% در شتران جوان، و 9/6% در شتران بالغ بوده است و نسبت پوست به وزن زنده دام در اثر بالارفتن سن شتران کاهش می یابد.
   کندن پوست شتر معمولاً بعد از ذبح حیوان و خونگیری لاشه و جدا کردن سر و گردن از بدن صورت می گیرد (زاید و همکارانش 1991) .
درباره موارد استعمال پوست شتر کمتر مطلبی به رشته تحریر درآمده است ( ناظر عدل 1365) .
   در هندوستان از پوست شتر برای تهیه نوارهائی جهت یراق اسب استفاده می شود. در سومالی کفش و دم پائی از پوست شتر می سازند. از هرنقطه پوست شش جفت دم پائی می توان تهیه نمود (Schinkel 1970) .

منابع مورد استفاده :
 1ـ زاید ، عبداله و غادری، غسان و شریحه، عاشور (1991) : الابل فی الوطن العربی ـ جامعه عمر المختار البیضاء ، لیبیا، الطبعه الاولی 1991 )( زبان عربی).
2ـ خاتمی، کاظم ( 1362) : شتر ، قبالیت ها و کاربردهای آن از دیدگاه علمی و تحقیقی ـ از انتشارات مؤسسه تحقیقات دامپرورس کور ـ وزارت کشاورزی تهران اردیبهشت 1362.
3ـ ناظر عدل، کامبیز (1365) : پرورش شتر، از انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه تبریز.
4ـ عطار، احمد رامز و همکارانش (1990) : الابل کیف خلقت ـ مشروع تخرج لنیل اجازه دکتور فی الطب البیطری ـ کلیه الطب البیطری جامعه البعث حماه ، سوریه، الصحفه 233 ـ 245 ( زبان عربی).
5ـ صالحی ، مهناز (1373) : فرآورده های جنبی گوسفند و بز ( پشم، کرک، پوست) ـ معاونت امور دام، اداره کل پرورش و اصلاح نژاد دام ـ بهار 1373.
6ـ مقدس، احسان ( 1374) : بیماری های قارچی در شتر ـ معاونت امور دام ـ اداره کل پرورش و اصلاح نژاد دام نشریه شماره 8 سال 1374.
7ـ مقدس، احسان ( 1376) : انگل های خارجی شتر ـ سازمان دامپزشکی کشور ـ معاونت بهداشتی و پیشگیری ـ اداره کل مبارزه با بیماریهای دامی ـ پاییز 1376.

8. Chapman . M.J. (1985) : Bactrian Camels – World animal review july – september 1985 – pp : 14-19

9. Schinkel. G. (1970) : Haltung, zucht und pllege des bei den nomaden ost-und nordafrikas- Akademic verlag / berlin.

نویسندگان وبلاگ:
کدهای اضافی کاربر :