پرورش و نگهداری شتر
صفحات وبلاگ
نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ۳٠ خرداد ،۱۳٩٠

مدیریت پرورش شتر در ایران

تالیف : دکتر احسان مقدس

خرداد 1390

درحال حاضر پرورش شتر ازلحاظ مدیریتی درکشور به سه شکل صورت می گیرد که عبارتند از: پرورش وحشی ،پرورش نیمه وحشی وپرورش نیمه بسته .

1 ـ پرورش وحشی : دراین روش گله شتر بدون ساربان دردل کویر رها می شود وصاحب شترها معمولا سالی یک بار واحیانا سالی دوبار به سراغ شترهای خود می رود تادیلاق های تازه بدنیا آمده راداغ بزند وشترهای پیرگله راحذف نموده ،به کشتارگاه اعزام نماید وپشم شترهاراچیده وروغن منداب بمالد وشترهای بیماررابه روش سنتی متداول درمان نماید . دراین روش اصول فنی دامپروری به هیچ وجهرعایت نمی گردد وبالاترین تلفات به گله های وحشی وارد می شود زیرا این گله ها درمعرض خطر حمله گرگ ها وتصادف باکامیون ها درمسیر جاده ها وهارگزیدگی وغیره بوده وسالیانه تعداد قابل توجهی ازدیلاق ها ویاشترهای بالغ ازاین طریق تلف می شوند .دراین روش پرورشی عرضه خدمات بهداشتی ودامپزشکی کاری بس دشوار وغیرممکن است .

این روش ارزان ترین روش ممکن شترداری است ودرآن شتردار متقبل هیچ گونه هزینه ای نمی گردد.

2 ـ پرورش نیمه وحشی : دراین روش چندین شتردار ،یک ساربان استخدام موده وشترهای خودرابه وی می سپارند وساربان همراه باگله به دل کویرمی رود وهمراه گله می ماند ،ووجودساربان همراه باگله می تواندجلوی بسیاری از خسارت های احتمالی نظیرحمله گرگ ها به دیلاق  ها ،تصادف باکامیون ها ویاسرقت شترها رابگیرد . این ساربان ها هم چنین کارپشم چینی ،شیردوشی ،روغن منداب مالی ودرمان محلی شترهای بیمارراانجام می دهند ، ووجودآنان همراه باگله بسیارمفید وسودمند است .

3 ـ پرورش نیمه بسته : این روش مختص شتردارانی است که تعداد شترهای آنان اندک است واین شترداران  معمولا درحاشیه شهرهاساکن هستند وشترهاراهمچون گاوها درآغل نگهداری نموده ودربرخی فصول جهت چرابه صحرا فرستاده ودربرخی مواقع دیگر اقدام به تغذیه دستی آنان می نمایند .هدف این شترداران معمولا فروش شترها به قصابان محلی است تا آنهاراکشتارنموده وگوشت آنها راجهت مصرف شهرنشینان عرضه نمایند.

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ۳٠ خرداد ،۱۳٩٠

شتر در قرآن کریم

تالیف: دکتر احسان مقدس

خرداد ماه 1390

 

شتر یکی ازحیواناتی است که درقران کریم بارها نام آن ذکرشده است .قرآن کریم سیزده بار ازشتر بانام های:ابل ، بعیر، جمل ، ناقه ، یادکرده است.

درقرآن کریم کلمه « انعام » بارها به کار رفته است ، در آیات وروایات ،انعام به معنای گاو وگوسفند وشتر است ، اما ارباب لغت مانند راغب اصفهانی درکتاب مفردات خود وهمچنین مفسران مانند صاحب مجمع البیان تصریح کرده اند که معنای اصلی انعام ، شتر است  وزمانی برگاو وگوسفند اطلاق می شود که شتر جزو آنهاباشد.بههرحال درتمام آیاتی که ازمنابع وآثار انعام بحث شده ،ازانعام به آیت ،عبرت ونعمت یادشده است ،وبه طوریقین شتر نیز جزو آنها ست . درزبان عرب ،باتوجه به صفات شتر نام های مختلفی بر شتر   نهاده شده است که هراسم خصوصیتی دارد. قرآن کریم نیز به برخی ازاین نام ها مانند : بحیره  ، بدن ، سائبه ، حام ، ضامر ،عشار  اشاره کرده است . ومادراینجا به توضیح نام هایی که درقرآن به کاررفته است می پردازیم :

 1 ـ بحیره : به ماده شتری گفته می شود که پنج بچه شتر زاییده باشد وآخرین آنهانرباشد .چنین شتری درجاهلیت عرب مورد احترام بود ،به طوری که برای سواری یابارکشی ارآن استفاده نمی کردند وپشم وکرکش رانمی چیدند وازهیچ آب وگیاهی منع اش نمی کردند وکسی حق آزار اورانداشت ،وبرای آن که شناخته شود ،گوش اوراچاک می دادند. واژه بحیره در آیه 103 سوره مائده  بدین گونه آمده است که : « مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِیرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِیلَةٍ وَلَا حَامٍ وَلَکِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْکَذِبَ وَأَکْثَرُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ» است.

 

2 ـ بدن : به معنای شتر قوی هیکل وچاق وفربه است که برای قربانی به مکه ومنی برده می شود ،جمع آن بدنه است . واژه بدن در آیه 36 سوره حج   بدین گونه آمده است که : « وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَکُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَکُمْ فِیهَا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَیْهَا» است.

3 ـ سائبه : درجاهلیت عرب ، برای سائبه چند معنی بیان شده است :

الف ـ شتری که ده بچه ماده زاییده باشد که اورا آزادمی کردند وکسی براوسوارنمی شد وشیر اورانمی دوشیدند ، وبعد ازآن هرچه بچه می زایید گوش آنها رامی شکافتند وهمراه مادرشان آزادمی گذاشتند تاباآزادی کامل به چرابپردازند وکسی متعرض آنهانمی شد ،واین بچه شترهارابحیره می نامیدند.

ب ـ شتری که مردم برای بت آزادمی کردند .

ج ـ شتری که به واسطه نذر آزاد می شد وازشیروپشم اواستفاده نمی کردندوبراوسوارنمی شدند .

واژه سائبه در آیه 103 سوره مائده  بدین گونه آمده است که : « مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِیرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِیلَةٍ وَلَا حَامٍ وَلَکِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْکَذِبَ وَأَکْثَرُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ» است.

4 ـ حام : درجاهلیت به شترنری که ازصلب وپشت اوده بچه شتر بوجود آمده باشد ،حام می گفتند ،واورا آزادمی کردند وکسی حق سوار شدن واستفاده ازاورانداشت .

واژه حام در آیه 103 سوره مائده  بدین گونه آمده است که : « مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِیرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِیلَةٍ وَلَا حَامٍ وَلَکِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْکَذِبَ وَأَکْثَرُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ» است.

5 ـ ضامر : به شتری که براثر بارکشیدن ویاسوارشدن ،لاغرشده باشد وهمچنین به شترانی که راه طولانی طی کرده وبه مکه وحرم رسیده باشند ضامر گفته می شود.

واژه ضامر در آیه 27 سوره  حج  بدین گونه آمده است که : « وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجَالًا وَعَلَى کُلِّ ضَامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ» است.

6 ـ  عشار: به ماده شتری که ده ماهه آبستن باشد یابچه زاییده باشد عشارگفته می شود وچنین شتری جزومهم ترین وارزشمندترین ثروت عرب بوده است .

واژه عشار در آیه 4 سوره تکویر بدین گونه آمده است که: « وَإِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ» است.

7 ـ نعم : به شتر نعم گفته می شد وبه شتر ،گاو وگوسفند نیز گفته می شود. شتر نعم نامیده شده است چون آرام وبدون سر وصدا حرکت می کند.  واژه نعم آیه 95 سوره مائده بدین گونه آمده است که : « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْکُمْ»  است.   

 

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠

رفتارشناسی شتر

تألیف : دکتر احسان مقدس

سال انتشار : 1382

 

 

     شترها بطور کلی رفتاری آرام و هوشی محدود دارند و بردباری، تحمل سختی ها و بی تفاوتی در برابر عوامل جوی نامناسب ، از ویژگیهای آنها به شمار می آید. این حیوانات در دشوارترین شرایط آب و هوائی، بی غذائی و بی آبی به کار خود ادامه می دهند و این کار را تا آخرین رمق باقیمانده خود دنبال می کنند. شتر ماده معمولاً آرامتر از شتر نر می باشد.

شتر نسبت به تحمل درد و در قبال بیماریها تا حدودی مقاوم تر از سایر دامهاست و کمتر علائم خستگی و ناراحتی از خود بروز می دهد. به همین جهت باید به دقت حیوان را تحت نظر داشت زیرا که در هنگام بیماری نیز بدون هیچگونه اظهار ناراحتی همچنان به کار خود ادامه می دهد و امکان دارد ناگهان از پای بیفتد.

گاهی اوقات ، برخلاف آنچه گفته شد، شترهایی را می توان یافت که رفتار ناخوشایندی نظیر سرکشی، نافرجامی و لجبازی از خود نشان می دهند. بطور کلی ، رفتار شتر در درجه نخست به طریقه نگهداری ، پرورش و برخورد با شتر بستگی دارد، بویژه اگر نگهداری شتر توسط افراد کم تجربه انجام شود، پیامدهای ناگواری در پی خواهد داشت، چه اینکه شترها در قبال برخورد محبت آمیز پرورش دهندگان خود رفتار مثبتی خواهند داشت. باید افزود که هرچه در سنین پائینتر به آموزش شتر اقدام شود بهتر است و باعث می شود که شتر رفتار بهتری از خود نشان دهد.

 

 

 

 

تصویر شماره 1 ـ شترها در قبال برخورد محبت آمیز پرورش دهندگان خود رفتار مثبتی دارند

 

شتر نر، بویژه در فصل جفتگیری و یا مستی، دوره هایی از رفتارهای عصبی و ناخوشایند از خود بروز می دهد و ممکن است که صداهای بلند و آزاردهنده ای از خود بیرون آورد، هنگامی که حیوان چنین صداهائی از خود در می آورد، اگر به دهان او بنگریم در مؤخره دهان می توانیم توده ای سرخ رنگ را ببینیم که احیاناً تا بخش جلوئی دهان می رسد و گاهی از دهان بیرون می زند و بنظر می رسد که وظیفه این توده مرطوب کردن مؤخره حنجره است. همچنین شتر نر مست ممکن است بدون دلیل به شتران دیگر حمله کند، و بیضه ها، مثانه و اجزای دیگر بدن را گاز بگیرد.

 

 

 

 

 

تصویر شماره 2 ـ شتر در فصل جفتگیری ویا مستی توده ای سرخ رنگ از دهان بیرون می آورد .

 

بهمین جهت بهتر است که در هنگام کار، شتران نر و ماده را از هم جدا کرد، علاوه بر آن ممکن است که شترها در هنگام گرفتن افسار آنها و یا نهادن بار،‌از خود صداهای بلند آزاردهنده ای در آورنداما بهیچ وجه خطری نخواهند داشت، و پس از حرکت به تدریج آرام شده و اگر کودکی نیز افسار آنها را بگیرد و حرکت کند به آرامی دنبال وی خواهند رفت.

 

  

 

 

تصویر شماره 3 ـ صداهای بلند آزار دهنده شتر در هنگام کار

هنگام معاینه شتر باید کاملاً مواظب بود، زیرا علیرغم آرامش ظاهری، این حیوان می تواند لگد بسیار محکمی بزند که ممکن است تا شانه ها برسد. و همچنین شتر می تواند با دستهای خود نیز لگد بزند. بهمین علت جهت هر کار می باید در آغاز شتر ایستاده را نشاند و اندامهای حرکتی قدامی وی را با طناب بست.

نشانه های بیماری شترها، در بیشتر موارد شبیه نشانه های بیماری در سایر حیوانات اهلی است. شترها معمولاً به صورت همیشگی فریاد می کشند و این بعلت تغییر عوامل خارجی بوده، دلیل هیچگونه بیماری نیست. ریزش ترشحات مخاطی و یا بزاق از دهان حیوان نیز به هیچ وجه جزو نشانه های بیماری بشمار نمی رود. تغییر شکل گذرای مدفوع دلیل نارسائیهای گوارشی نیست، زیرا ممکن است تغییر نوع غذا و حتی تغییر مربی باعث این مسئله شده باشد.  رنگ خونی ادرار نیز از نشانه های مرضی در شتر نیست و مربی شتر تنها کسی است که می تواند درباره شترهای بیمار اطلاعاتی بدهد. تأکید بر این نکته ضروری است که برخلاف حیوانات دیگر، اهمیت زیادی به درجه حرارت بدن شتر جهت تشخیص بیماری داده نمی شود.

 

هنگامی که شتر دچار دل درد می شود همچون اسب رفتار کرده  درخاک می غلتد و یا اینکه        می نشیند و پاهای خود را در هر دو جهت بلند نموده و شکم خود را به زمین می فشارد و سرعت تنفس وی بشدت افزایش می یابد. هنگامی که حیوان واقعاً مریض باشد و درد بکشد آه و ناله می کند و گاهی اوقات دندان های خود را به شدت به هم می ساید ، ولی این دندان قروچه در حالت مستی و هیجان جنسی و بعد از خوردن نمک نیز مشاهده می گردد.

اسهال در شتر دلیل بیماری نیست زیرا که ممکن است در نتیجه تغییر جیره غذائی شتر اتفاق بیفتد ویا این که  شتر در اثر ترس و یا زخمی شدن نیز دچار اسهال شود.

شتران حافظه ای بسیار قوی دارند و حوادثی را که با درد همراه است هیچوقت فراموش نمی کنند، و از سوئی دیگر چنانچه شخصی با آنان محبت کند او را نیز از خاطر نمی برند. حافظه قوی و جهت یابی صحیح آنان باعث می شود که آنان مسیر حرکت خود را به خوبی تعیین نمایند، بطوری که در هنگام شب نیز شتر قادر به جهت یابی صحیح است . در گذشته های دور، شتران فاصله بسیار دور میان سرزمین ایران و سرزمین حجاز را بدون هیچگونه مشکلی طی می نمودند و حاجیان را به زیارت خانه کعبه می بردند. همچنین این شتران در مسیر بسیار طولانی جاده ابریشم بدون آنکه راه خود را گم کنند و یا اینکه از مسیر خود منحرف شوند اقدام به جابجائی کالا از شرق آسیا به غرب آسیا و اروپا می نمودند.

متأسفانه این صفت خوب شتر اخیراً توسط سوء استفاده کنندگان در راههای نامشروع به کار گرفته شده است. بطوری که در استانهای سیستان وبلوچستان ، خراسان و کرمان از این حیوان صبور و نجیب جهت جابجائی کالاهای قاچاق و مواد مخدر استفاده می شود وشتران باهوش و حافظه ای که دارند مسیرهای طولانی را که از آن سوی مرزها در کشورهای همسایه آغاز می شود پیموده و خود را به مقصد نهائی خود در ایران می رسانند. قاچاقچیان بین المللی مواد مخدر، برای کاستن از خطرات احتمالی دستگیری و بازداشت، در اکثر اوقات شتران را با محموله مواد مخدر بدون ساربان و به صورت گله ای در بیابان های مرزی رها می کنندو این شتران بدون آنکه انسانی همراه آنها باشد، این راهها را پیموده، خود را به مقصد می رساندد. برخی از قاچاقچیان مواد مخدر نیز اقدام به معتاد نمودن شتر به تریاک نموده و در خانه های معینی در دو سوی مرز، به حیوان تریاک می خورانند و پس از آنکه شتر به تریاک معتاد شد، حیوان جائی را که به اوتریاک خورانده شده است به خاطر می سپراد و از یاد نمی برد و هنگامی که بدن او به تریاک نیاز دارد به آن مناطق می رود و هنگامی که قاچاقچیان بخواهند محموله ای را ارسال کنند در آغاز برای مدتی شتر را از تریاک محروم می کنند سپس محموله مواد مخدر را بار او کرده و او را رها می کنند و شتر برای رسیدن به خانه ای که در آن مواد مخدر به وی داده می شد، به سوی آنجا رهسپار می گردد.

شتران پراکنده در بیابان ها از غریزه گله ای خود پیروی می کنند که این غریزه باعث ایجاد امنیت و آرامش در گله شده و گله را از خطرات احتمالی محافظت می نماید. رهبری گله را معمولاً قوی ترین لوک موجود در گله به عهده دارد و همین شتر نر در هنگام فحلی شتران ماده ، اقدام به جفتگیری با آنان را می نماید و شتران نر دیگر که در گله وجود دارند از خود حالت مستی نشان نمی دهند و چنانچه دو شتر نر در حالت مستی در یک زمان وجود داشته باشند آن دو با هم به جنگ پرداخته و شتر پیروز است که اقدام به جفتگیری با شتران ماده نموده و شتر شکست خورده حالت مستی خود را از دست می دهد. در فصل جفتگیری ، معمولاً شتر نر هیجان زده بوده و کنترل آنان سخت می باشد ، آنان سر خود را بالا گرفته و دم خود را دائماً تکان داده و به آلت تناسلی خود می زنند و پاهای خود را از هم باز می کنند و ممکن است به حیوانات دیگر و حتی انسان حمله کنند و به آنها صدمات فراوان وارد کنند. در فصل جفتگیری، شترها، کثیف، آزاردهنده و کم رشد می شوند و جهت جلوگیری از چنین مسائلی شترداران اقدام به اخته نمودن شتران کاری و بارکش می نمایند. ولی اخته کردن اگر در شتران کمتر از 6 سال سن انجام شود، خود باعث وقوع تغییرات ناخوشایندی از لحاظ رشد استخوانها و عضلات و قدرت تحمل شتر می گردد ، و از سوئی دیگر اگر اخته کردن بعد از 6 سالگی انجام شود ممکن است که عمل اخته کردن برایش خطرناک باشد و بهترین راه برای کنترل شتران اخته نشده در فصل مستی ، ‌اینست که آنان را به کار سخت و طاقت فرسا بگمارند و او را به حال خود رها نکنند.

معمولاً خطراتی را که شتر می تواند به انسان وارد آورد گاز گرفتن است که این کار را بوسیله دندان های نیش خود انجام می دهد و به همین جهت بهتر است که این دندان ها را با سوهان سائیده و کند ساخت تا ضرر ناشی از آنها کمتر شود.

 

 

 

 

تصویر  شماره 4 ـ دندان های تیز شتر می توانند برای انسان خطرناک باشند 

 

افسانه های فراوانی در مورد جفتگیری شتر وجود دارد. برخی معتقدند که شتر نر درحضور انسان، با شتر ماده جفتگیری نمی کند و برخی دیگر می گویند که شتر نر با ماده خود، بدور از گله و یا انسان خلوت می کند، برخی دیگر می گویند اگر انسان شاهد جفتگیری شتر نر باشد، شتر نر کینه او را به دل خواهد گرفت و در پی انتقام برآمده ، آدمی را در جائی خلوت گیر انداخته، به قتل خواهد رساند و همچنین افسانه های دیگر که هیچکدام از آنها صحت ندارد وجود دارد ولی حقیقت امر، اینست که این کار در شتر، همچون سایر حیوانات دیگر انجام شود. با این تفاوت که در شتران،  شتر ماده بر روی زمین می نشیند و شتر نر در پشت او قرار می گیرد. معمولاً شتر نر مست بیشترین وقت را جهت یافتن شتران ماده فحل در گله می گذراند و هنگامی که شتر ماده فحلی را می یابد با فشار آوردن بر گردن شتر ماده او را مجبور به نشستن می کند و ممکن است او را چندین بار گاز بگیرد تا شتر ماده بنشیند. سپس پشت سرش می ایستد به طوری که اندامهای قدامی شتر نر پشت شانه های شتر ماده قرار می گیرد بعد از آن می نشیند و با دو اندام خلفی خود را به جلو می کشاند و اقدام به جفتگیری می نماید.

 

 

تصویر  شماره  5 ـ جفت گیری در شتر

در فرهنگ عمومی جامعه ما، شتر حیوانی کینه جو است و کینه شتری ضرب المثل است ، اما در حقیقت شتر مانند هر حیوان دیگر، در هنگام حمله به او ، حالت دفاعی به خود می گیرد و سعی می کند که از خود دفاع نموده و به دشمن حمله نماید و با لگد پراندن، سر و صدا و فریاد کردن، و بالاخره گاز گرفتن او را از خود دور نماید. داستان های زیادی از کینه شتردر فرهنگ عامیانه ما وجود دارد که شاید برخی از آنها رنگ و بوئی از واقعیت به همراه داشته باشند که این مسئله به حافظه شتر باز می گردد و اینکه این حیوان با حافظه قوی خود می تواند به راحتی کسانی را که قبلاً  از آنان آزار دیده است، شناسائی کند و از آنان دوری نماید و یا اینکه در صدد فرصتی برای انتقام باشد.

شتران ماده ، توجه شدیدی به بچه های خود دارند و از لحظه تولد تا مراحل بعدی آنان را تحت حمایت خود قرار می دهند و اگر شتر ماده ای بچه خود را گم کند بی تاب شده، یک دم آرام نمی گیرد و از جائی به جای دیگر در پی یافتن بچه خود می رود و تا هنگامی که او را نیابد آرام نمی شود. شتران از حیواناتی هستند که بچه های خود را پس از تولید نمی لیسند، و اگر بچه شتر کشتار شود، شتر ماده از غذا خوردن امتناع ورزیده و به دنبال وی خواهد گشت و هنگامی که او را نیابد، در گوشه ای مات و مبهوت می ایستد و هراز چندی فریاد می و سروصدا به راه می اندازد .

 

تصویر شماره  6 ـ علاقه فراوان شتر ماده به فرزندش

و از عادت های بد شتران ماده اینست که برخلاف شیردوشی در گوسفند و گاو، نمی توان شتران را دوشید مگر آنکه بچه شترها نیز در کنار مادر باشند وبرای این کار باید بچه شتر در آغاز پستان شتر را بدوشد و شیردوشی شتران ماده بدون تحریک و وجود بچه شترها، نادر است. بهمین جهت برخی از شتربانان تعدادی از شتران ماده خود را انتخاب می کنند و به تدریج آنان را به  شیردوشی بدون حضور بچه شترها عادت می دهند. معمولاً اعراب بادیه نشین عربستان سعودی به این گونه شترها    (( مسوح )) می گویند زیرا که این شترها به مجرد مسح و مالش پستان،‌اقدام به شیردهی می نمایند.

گاهی اوقات اتفاق می افتد که بچه شتر پس از تولد می میرد، در چنین حالتی شتربان پوست بچه شتر را می کند و آن را از کاه پر می کند و در کنار شتر ماده قرار می دهد تا شتر ماده آن را بو کند و به شیردهی تحریک شود.

چنان چه کسی بخواهد که به بچه شترها  آزار برساند ، شتران مادر به شدت تحریک شده و ممکن است که اقدام به حمله نمایند. بهمین جهت بهتر است جهت تیمار و یا درمان بچه شترهای بیمار،‌در آغاز آنها را از مادر جدا نموده و در جای دوردستی قرار دهیم که مادر نتواند او را ببیند سپس می توان با خیال راحت  به تیمار و درمان بچه شتر پرداخت .

در پایان نتیجه گیری می کنیم که در مقایسه با سایر حیوانات اهلی نظیرگاو، گاومیش، گوسفند و بز، شتر دارای حافظه ای قوی تر و هوشی برتر و قدرت تحمل بیشتری است که تمامی موارد فوق به نحوه زیست این حیوان و هماهنگ شدن وی با محیط خشک و بی آب و علف صحرائی و کویری بستگی و ارتباط مستقیم دارد .

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠

جایگاه ( آغل ) شتر

تألیف : دکتر احسان مقدس

تاریخ تألیف : تابستان 1382 

 

بسیاری از عوامل محیطی وتغذیه ای  در پرورش شترها موثرند . مهم ترین این عوامل  عبارتند از : جیره غذایی ، جایگاه مناسب ، بهداشت جایگاه ، مدیریت صحیح ، تهویه  ونور کافی  وتأمین آب شرب بهداشتی ، کنترل بیماری ها  واحیاناً واکسیناسیون در برابر برخی از بیماری های شایع وغیره که می تواند نتیجه بسیار مطلوبی  در افزایش تولیدات دامی  وجلوگیری از مرگ ومیر دام داشته باشد . بنابر این توجه کافی  به وضعیت  جایگاه  وآغل شترها وتهیه علوفه وغذای مناسب ورعایت بهداشت امری ضروری در پرورش شتر به شمار می رود .  

در حال حاضر معمولاً شتر داشتی به  سه صورت  چرای آزاد ، نیمه آزاد وبسته پرورش داده می شود   در حالت آزاد  شترها  مشابه دام وحشی در مراتع چرا و جفتگیری و زایش می کند و شترداران هر از چند گاهی به منظور جمع آوری بچه شترها یا داغ کردن و یا سایر عملیات پرورش موقتاً اقدام به جمع آوری آنها می کنند .

در حالت نیمه آزاد گله شتر توسط ساربان چرانیده شده و تحت کنترل می باشد. دراین حالت، با توجه به شرایط مختلف، تقریباً هر 50 شتر توسط یک ساربان با وسیله نقلیه ( موتور سیکلت) و در حدود 20 نفر شتر بدون وسیله نقلیه اداره می شود. در چرای آزاد، شتر می تواند به طور متوسط تا حدود 50 ـ 70 کیلومتر از منبع آب دور شده و سپس به طرف آن مراجعت کند در حالی که در چرای نیمه آزاد این فاصله بیش از 20 ـ 25 کیلومتر نخواهد بود .

در چرای بسته ، شتردار  شتر ها را در آغل های مناسب قرار داده ودر کنار سایر دام های خود به عنوان شترهای داشتی ویا پرواری ، پرورش می دهد . در این روش علی رغم تأمین علوفه شتر به صورت دستی ، معمولاً شترها به صحرا نیز فرستاده می شوند تا از میزان هزینه مصرفی کاسته گردد اما به هر حال دراین روش غذای مکمل وبرخی ویتامین ها واملاح معدنی به جیره شترها اضافه می شود ومعمولاً در این حالت شترها از معدل رشد بالاتری نسبت به دو روش سابق برخوردارند وشتردار به سرعت از بروز بیماری در گله خود مطلع شده ومی تواند اقدام به درمان دسته جمعی شترها نموده وکانون های مخفی بیماری در گله خود را  از بین ببرد  . ضمناً شتردار به راحتی از فحل بودن ناقه ها مطلع شده ومی تواند به سرعت اقدام به تلقیح  آنان نماید که این امر نیز می تواند باعث افزایش میزان باروری در گله گردد .   

در دو روش  چرای آزاد ونیمه آزاد معمولا ً جایگاهی برای شتر در نظر گرفته نمی شود اما در روش بسته ، این دام باید در جایگاه مخصوصی جدای از دام های اهلی دیگر نگهداری شود .

 

جایگاه ( آغل ) شتر :

بررسی ها  نشان می دهد  که شترها از  مقاومت خوبی در قبال سرما وگرما برخوردارند . شترهای دو کوهانه به علت داشتن پشم زیاد در برابر سرمای شدید مقاوم هستند ومی توانند در برابر باد وبوران وطوفان های سرد کوهستان مقاومت نموده  وراه خود را در مناطق سنگلاخی ادامه می دهد . این گونه از شترها در کشورهای مغولستان وقزاقستان وشمال چین که از سرمای شدید برخودار هستند نگهداری می شوند . از سوی دیگر شترهای یک کوهانه به علت ساختار خاص فیزیولوژیک خود به گرمای زیاد مقاوم هستند ومعمولاً این شترها در شمال آفریقا خاورمیانه وهند وپاکستان نگهداری می شوند وقادر به تحمل گرمای سوزان صحاری خشک وبی آب وعلف این مناطق بوده ومی توانند گرمای تا 60 درجه  سانی گراد ویا بیشتر را تحمل نموده ودر زیر آفتاب سوزان کویر به راه خود ادامه دهند  بدیهی است  که در چنین شرایط محیطی از اشتهای  حیوان کاسته می شود .

یکی از دلایل رواج  آغل های باز یا بهاربندها در پرورش شتر نیز همین مسأله مقاومت حیوان در برابر سرما وگرمای شدید است . در این گونه آغل ها مسأله تهویه نیز به خودی خود  حل شده  است ، به ویژه که این مسأله در آغل های  بسته بسیار ضروری ومهم است . چنان چه در پرورش شتر ، تولید شیر مطرح باشد ، باید به خاطر داشت که میزان تولید شیر ارتباط مستقیمی با درجه حرارت محیط دارد وهرچه درجه حرارت محیط افزایش یابد  ومیزان آب موجود کمتر باشد میزان  تولید شیر ناقه  کمتر وکمتر می شود ، از این رو باید برای تولید شیر ، به این امر توجه کافی مبذول نمود .

 

شتر حیوانی است که در شرایط طبیعی مناسب و به صورت آزاد پرورش داده می شود. یکی از نکات مثبت و امتیاز این دام نیز روش تغذیه و پرورش آن به صورت آزاد  است. بنابر این شتر نیاز چندانی به استقرار در جایگاه های بسته و سرپوشیده ندارد و می توان درمواقع ضروری شترها را در محوطه های محصور ( بهاربند) نگهداری کرد .

شتر یک کوهانه شرایط سخت آب و هوایی را تحمل می کند، ولی در سرمای کمتر از حدود 15 درجه سانتی گراد زیر صفر نیاز به سرپناه دارد . از طرفی، معمولاً در روش های پرورش آزاد ونیمه آزاد ، اداره گله از قبیل : پشم چینی، داغ کردن، درمان بیماریهای پوستی، واکسیناسیون و احیاناً شیردوشی و غیره معمولاً در محل های محصور که در کنار آبشخورها وجود دارد انجام گرفته و سپس دام را روانه مرتع می کنند . شتر در موقع زایش و همچنین بچه شتر تا یک سالگی که دوره شیرخوارگی بچه شتر می باشد و بخصوص تا سه ماهگی نیاز به پناهگاه و مراقبت دارد که می توان در سیستم های آزاد  ونیمه آزاد ، شترهایی که اواخر دوران آبستنی را طی می کنند در جایگاه محفوظی نگهداری کرد تا پس از زایش و طی دوره شیرخوارگی بچه شترها ( بخصوص تا سه ماهگی )  آن ها را مجدداً روانه مرتع کرد .

در روش بسته  وبه منظور پروار بندی  می توان  شترها را در  محل های محصوری مانند بهاربندها که در حقیقت جایگاه های مسقفی است نگهداری کرد . در چنین جاهایی امکان برنامه ریزی غذایی وبهداشتی برای گله به راحتی امکان پذیر است .

به طور خلاصه از بررسی وضعیت استقرار و محل توقف شتر در مناطق حاشیه کویر می توان به این نتیجه رسید که در این مناطق به عنوان اقدام اساسی باید دراطراف آبشخورهای اصلی و مناسب که به عنوان مراکز ارتباطی گله ها در یک ناحیه هستند، اقدام به ایجاد بهاربند با قسمت بندی های فرعی همراه با انبار ذخیره کاه و سایر علوفه مورد نیاز کرد تا گله های شتر و به خصوص گله های کوچک ( گله های کمتر از 10 نفر شتر) یکجا و به طور دسته جمعی از آنها استفاده کنند. اصطلاحاً این مراکز  ‌ایستگاههای خدمات پرورشی و بهداشتی نامیده می شوند .

 

بنابر این در مورد شترداران خرده پا که از سیستم  پرورش آزاد ونیمه آزاد استفاده می کنند  نیازی به صرف هزینه های سنگین جهت ساختن پناهگاه نیست و در صورت لزوم بایستی پناهگاهی موقت و کوچک برای شترهای تازه زا و بچه های آنها و آن هم برای مدت محدودی از سال در نظر گرفت و برای بقیه گله که در طول سال در مراتع مشغول چرا هستند از ایستگاه های ذکر شده در مواقع ضروری استفاده کرد لیکن در مورد گله های بزرگتر ( بیش از 20 نفر شتر مادر ) با توجه به اینکه معمولاً امکان پرواربندی نیز وجود دارد ایجاد تأسیسات لازم واستفاده از روش پرورش بسته  توصیه می گردد و همان طور که گفته شد در مورد پروار بندی ها  در  اغلب  موارد ایجاد  جایگاه مسقف ضروری است .

نکته حائز اهمیت دیگر اینکه شتر نسبت به بیماری جرب حساس است ویکی از عوامل مستعد  کننده در ابتلای  شتر به بیماری مذکور ، تراکم بیش از حد آن در یک محوطه بسته می باشد .

جهت ساختن جایگاه نگهداری شتر باید توجه داشت که جایگاه شتر به طور اساسی از بهاربندی که داری دیوارهای سرتاسری به ارتفاع سه متر باشد تشکیل می شود . بهتر است شترهای نر را در جایگاهی انفرادی قرار داد تا به کارگران و یا شترهای بیمار ویا شترهای آبستن صدمه نزنند ، همچنین باید محل جداگانه ای را در مرکز بهاربند جهت غذا خوردن اختصاص داد، به نحوی که دارای آخوری به ارتفاع لااقل یک ونیم متر و به گونه ای باشد که شترها بتوانند دورتادور آن جمع شوند. باید آبشخورهایی نیز در جایگاه قرار داد. در وسط بهاربند باید سایبانی گذاشت که چهار نفر شتر به راحتی بتوانند در زیر آن بنشینند و هم چنین دارای میخ هایی باشد که بتوان افسار شترها را به آن بست .

 

 

تصویر شماره 1 : تصویر نوعی جایگاه مسقف

( به نقل از  کتاب شتر وپرورش آن تألیف دکتر محمد مصطفی شکری )

 

 

بهتر است جایگاه خاصی جهت نگهداری شترهای ماده و بچه شترهای شیرخوار در نظر گرفت تا آسیبی به این بچه شترها وارد نیاید .

به علاوه ، بهتر است آغل هایی با ورودی و تهویه مناسب جهت نگهداری شترها در زمستان فراهم نمود، چرا که شترها و مخصوصاً بچه شترها نسبت به سرمای زمستان شدید و پایین آمدن درجه حرارت محیط حساسند . در ورودی این آغل ها بهتر است به اندازه 5/2 × تا 5/1 متر باشد .

آغل باید کاملاً خشک وروشن  بوده وهوای آزاد به خوبی در آن جریان داشته واز همه مهم تر آفتابگیر باشد . در این روش  شترها  می توانند آزدانه حرکت کرده وبین بهار بند وسایبان رفت وآمد کنند .

باید آغل ها را شمالی ـ جنوبی  ساخت تا حد اکثر  آفتاب به داخل  آغل بتابد ودر صورتی که  در محل مزبور بادهای  تندی می وزد ویا این که آغل در  مناطق گرمسیری قرار دارد  می توان آغل ها را به صورت شرقی ـ غربی بنا کرد وباید توجه  داشت که دیواره های آغل  سیمانی باشد تا بتوان به راحتی آن را سمپاشی کرد  وکنه ها  نتوانند در شکاف دیواره ها لانه کرده وتخم ریزی کنند . 

 

 

تصویر شماره 2 : تصویر نوع دیگری از جایگاه مسقف شتر

( به نقل از  کتاب شتر وپرورش آن تألیف دکتر محمد مصطفی شکری )

آغل شتر از  قسمت های زیر تشکیل می شود :

1 ـ  جایگاه مسقف

2 - آبشخور 

3 ـ بهار بند

4 ـ آخور

5 ـ انبار علوفه

  

1 ـ  جایگاه مسقف :

این محوطه یکی  از اساسی ترین  مکان های  مورد نیاز  شتر می باشد وجهت این محوطه  باید روبه  آفتاب ( شرقی  غربی یا شمالی جنوبی  ) وبرخلاف جهت  باد باشد . حداقل مساحت آن برای نگهداری بیست نفر شتر باید 8 * 15 متر باشد . شترها در  این مکان  به استراحت پرداخته وعمل نشخوار  کردن را انجام می دهند  . دیواره های این جایگاه باید سیمانی باشد اما کف آن باید با خاک  نرم ویا شن وماسه پوشانده شود وباید توجه داشت که کف آغل نباید به هیچ وجه سیمانی گردد زیرا که این امر باعث صدمه دیدن نرمه کف پای شتر می گردد در فصل زمستان می توان  کف آغل را با لایه نازکی از  کاه یا پوشال پوشاند .

 

2 - آبشخور :

آبشخور باید در وسط  بهاربند ساخته شود  ودر هنگام ساختن آن باید توجه داشت که شتر به علت ساختار آناتومی بدن خود ، گردن درازی دارد وبه همین علت در هنگام آب خوردن چنانچه آبشخور کم ارتفاع باشد این امر ، باعث می شود که حیوان برای خوردن آب با مشکلاتی مواجه گردد ، از این رو  بهتر است که  آبشخور را با ارتفاع مناسب تهیه کرد  تا حیوان بتواند به راحتی آب مورد نیاز خود را تأمین کند . آبشخور ها باید تمیز  ودور از هرگونه حلزون ویا زالو بوده واز هرچندی نظافت شوند

 

3 ـ بهار بند :

با توجه به این که شتر از دست ها وپاهای بلندی برخوردار است باید دیواره بهار بند را مرتفع وسرتاسری ساخت تا حیوان نتواند به راحتی از بهار بند بیرون آید . بهتر است که دیواره بهار بند به ارتفاع سه متر باشد .برای نگهداری بیست نفر شتر بهار بندی به مساحت 15 * 24 متر مورد نیاز است  .

 

4 ـ آخور  :

همان طور که در مورد آبشخور گفته شد ، آخور نیز باید مرتفع باشد وارتفاع آن به یک متر تا یک متر ونیم برسد تا حیوان بتواند به راحتی از آن تغذیه کند . البته باید ارتفاع آخور باید با توجه به سن ونژاد  وبلندی جدوگاه شترها  تعیین گردد  وبرای بچه شترها  باید ارتفاع کمی داشته باشد  . هم چنین با توجه  به حجم سر شتر  عرض آن باید 50 سانتی متر بوده وبرای جلوگیری از پخش غذا  به اطراف کنار آن را 25  سانتی متر  بلند تز ار کف آخور  ساخت . آخورهای گوشه  دار برای شترها  مناسب نیستند  وبهتر است  از آخور هائیی که تا حدودی  محدب هستند  استفاده شود .     

 

 

 

تصویر شماره 3 : تصویر نوعی آخور شتر

( به نقل از  کتاب شتر وپرورش آن تألیف دکتر محمد مصطفی شکری )

 

  

نمونه طرح یک واحد بیست نفری پرواربندی شتر

 

 

                                        15 متر

                                                                                                  

 

 

جایگاه مسقف

( نیمه باز)

 ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

 

آبشخور

 

بهاربند

 

 

 

 

آخور

 

 

 

                   8 متر  

 

 

 


 


                 24 متر

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

منابع مورد استفاده :

1 ـ شتر وپرورش آن ـ تألیف دکتر محمد  مصطفی  شکری ، ترجمه دکتر احسان مقدس چاپ اول سال  1376 تهران  ، انتشارات نوربخش .

2 ـ  نظام دامداری کشور ـ سازمان دامپروری کشور – وزارت کشاورزی .

3 ـ پرورش شتر ـ تألیف دکتر کامبیز ناظر عدل ، چاپ اول  سال 1365 ، انتشارات  واحد فوق برنامه بخش فرهنگی  دفتر مرکزی جهاد دانشگاهی .

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠

استفاده از میکروچیپ در شناسایی شترها

تالیف : دکتر احسان مقدس

تاریخ تالیف : اسفند 1382

 

شناسایی شتر یکی از مسائل مهم در عرصه های بهداشتی می باشد . این امر در اثبات مالکیت ویا در مسابقات شتر سواری نیز می تواند حائز اهمیت فراوان باشد . درگذشته نیز امر شناسایی شتر از اهمیت زیادی برخوردار بود وبه همین علت شترداران برای شناسایی شترهای خود از روش سنتی داغ کردن استفاده می کردند . داغ های مورد استفاده دراین شترها معمولا ً  به صورت نام صاحب شتر ویا علامت مخصوص وی  حک می گردید . داغ شناسایی  معمولاً بر روی گردن  ویا کفل شتر ودر موارد اندکی بر روی صورت شتر زده می شد . این داغ ها به صورت ناحیه ای بدون مو تا آخر عمر شتر باقی می ماند  واز دور قابل رویت بود . در حال حاضر نیز بسیاری از شترداران کشور ما نیز از این روش استفاده می کنند وعلت رواج این روش در کشور ما  ارزان بودن وسادگی آن می باشد که نیازچندانی به ابزارهای پیشرفته ندارد ومشاهده داغ  با چشم معمولی میسر است وهر دامداری می تواند داغ مخصوص به خود داشته باشد .

در کشور امارات عربی متحده وعربستان سعودی وعمان که مسابقات شتر رواج فراوانی دارد  در گذشته از روش داغ زدن برای شناسایی استفاده می شده است . اما در دوران معاصر با پیشرفت تکنولوژی وافزایش ارزش اقتصادی شترهای شرکت کننده در مسابقات ، شترداران به هیچ وجه حاضر نیستند که برای شناسایی شترهای گران قیمت خود که گاهی قیمت آن ها به پنجاه هزار دلار می رسد از روش داغ کردن استفاده کنند ، آنان ترجیح می دهند  که برای شناسایی شترها از روش میکروچیپ که پیشرفته تر وبهداشتی تر است استفاده کنند . آنان معتقدند که این روش بهتر است زیرا که دیگر کسی نمی تواند  تقلب نماید .

روش شناسایی الکترونیکی میکروچیپ Microchip روشی کاملاً جدید وپیشرفته است . در این روش بچه شتر ها را پس از تولد چیپ گذاری می کنند واین علامت گذاری تا آخر عمر با حیوان همراه خواهد بود . در این روش میکروچیپ های کوچک را از طریق سرنگ کاشت  مخصوصی به گردن شتر تزریق می کنند وهر وقت که نیاز به شناسایی شتر باشد با استفاده از  دستگاه بازخوان می توان به راحتی شماره شتر را خوانده وآن را شناسایی کرد . خارج کردن این میکروچیپ ها کاری دشوار بوده ونیاز به جراحی گردن شتر دارد ، از این رو تغییر شماره این شتران کار دشواری خواهد بود .

 

 

 

 

تصویر شماره 1 : انواع مختلف سرنگ کاشت میکروچیپ

 

 

 

 

 

تصویر شماره 2 : انواع مختلف دستگاه بازخوان 

 

فوائد استفاده از میکروچیپ به شرح ذیل می باشد :

1 .  می توان به راحتی وبا اطمینان خاطر دام مورد نظر را شناسایی کرد .

2 .  ایجاد بانگ اطلاعاتی  جهت ثبت مشخصات ، کسب آمار  وارقام  واقعی جمعیت دامی .

3 . شناسایی مناطق زیست محیطی دام .

4 . شناسایی صاحبان دام  واطلاعات مربوط به دام .

5 . شناسایی وکنترل بیماری های  واگیر دامی وبیماری های مشترک بین انسان ودام وبازشناخت دام های آلوده به سل وبروسلوز به منظور معدوم کردن دام های آلوده ودریافت غرامت .

6 . انجام طرح های تحقیقاتی  وبیمه ای   

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠

گوشت شتر وروانشناسی مصرف آن

 

تألیف : دکتر سعاد محمود احمد[1]

ترجمه : دکتر احسان مقدس [2]

تاریخ ترجمه : بهار 1382

چکیده :

 مصرف گوشت توسط انسان به طور کلی با انتخاب وگزینش نوع معینی از گوشت همراه بوده است ونخوردن  نوع معینی از گوشت متکی بر برخی اعتقادات ویا عادت های  مخصوصی بوده که باعث شده گوشت حیوان معینی خوشایند وگوشت نوع دیگر ناخوشایند جلوه کند . از دیر باز مردم شهر نشین خوردن گوشت شتر را کنار گذاشته اند زیرا که  به غلط معتقد بوده اند که  گوشت شتر سفت ودیر پز بوده وارزش غذایی چندانی ندارد . اما در حقیقت باید گفت که گوشت شتر در مقایسه با گوشت گاو از میزان پروتئین کمتری برخوردار است واز لحاظ شکل ظاهری شبیه گوشت گوسفند است . این گوشت در مقایسه با سایر گوشت ها  از سدیم بیشتری برخوردار است اما میزان پتاسیم آن  کمتر است ودر مقایسه  با گوشت گاو وگوسفند از لحاظ درجه PH بسیار متفاوت بوده ودر نتیجه  برای  عملیات فرآوری گوشت بسیار مناسب است .

 

مقدمه :

گوشت ومشتقات آن ،مواد غذایی  مرغوبی به شمار می روند که خوردن آنها می تواند باعث بروز عادات  غذایی مختلفی برای مصرف کنندگان شود که برخی از این عادت های غذایی می توانند مشکلات اقتصادی وبهداشتی برای مصرف کنندگان در پی داشته باشند واز جمله این عادت ها یکی خوردن گوشت به صورت خام ویا تخمیر شده می باشد . برخی از مطالعات  نشان می دهد که روش های مصرف گوشت ویا بازار یابی آن، در مواردی، باعث انتشار گسترده بیماری ها در کشورهای عربی می گردد چرا که در جوامع عربی میهمانی های بزرگی ترتیب داده می شود که درآن میهمانان زیادی شرکت می کنند وسفره های بزرگی گسترده می شود که تمامی افراد بر سر این سفره ها می نشینند وچنانچه  در این میهمانی ها گوشت آلوده ای مصرف شود این افراد  به بیماری مبتلا خواهند شد . از این روست که مقامات بهداشتی محلی ، منطقه ای  وبین المللی اهمیت زیادی را به بهداشت گوشت ومشخصات آن  و روش های تولید ومصرف آن اختصاص  داده اند . اما یک مشکل  هم چنان باقی وپابرجا می ماند که حل این مشکل  آسان به نظر نمی رسد وآن مشکل درحقیقت تغییر عادت های غذایی مردم در رابطه با مصرف گوشت وفرآورده های گوشتی است .

همه می دانیم که آدمی از دوران کودکی  به خوردن  نوع معینی از  غذاها عادت می کند وبه همین دلیل از خوردن سایر غذاهایی که به آن عادت ندارد ویاغذاهایی که به دلیل برخی از اعتقادات  دینی ، اجتماعی وعرفی تحریم شده است ، خود داری می کند .برای مثال بسیاری از شهرنشینان به علت عادت نکردن به مصرف گوشت شتر از خوردن آن خودداری می کنند . برخی از آن ها بر این گمان هستند که گوشت شتر دیر پز است  وبرخی از خانم های خانه دار بر این باور هستند که  خوردن گوشت شتر باعث طولانی شدن مدت آبستنی در زنان باردار می گردد وبرخی دیگر می گویند که گوشت شتر بوی ناخوشایندی می دهد .

در سال 1994 م بخش پرواربندی مرکز تحقیقات دامپروری سودان یک بررسی تحقیقاتی  در خصوص مطالعه راهکارهای مختلف در خصوص کمبود گوشت ، روش مصرف  افراد ، نوع گوشت مورد علاقه مردم وروش های پخت گوشت وبه ویژه  مصرف گوشت شتر  وبهداشت گوشت  انجام داد .اما درحقیقت این بررسی نتوانست دیدگاه های  واقعی مصرف کنندگان سودانی را به خوبی نشان دهد زیرا که این بررسی در گروه معینی از مصرف کنندگان  صورت گرفته بود که بیشتر آن ها افرادی با درآمد محدود بودند . در همین بررسی مشخص گردید که گوشت گوسفند در رأس لیست گوشت مصرفی (35 / 80 % ) است ، زیرا که مصرف کنندگان معتقد بودند که گوشت گوسفند  گوشتی خوش طعم  ، زود پز  ودر دسترس همگان است اما میزان مصرف گوشت گاو  با توجه به شرایط اقتصادی مصرف کننده از لحاظ اهمیت در مرتبه دوم  ودر حدود  39 /13 % بود در حالی که به علت عدم عادت  ویا اعتقادات غلط وناروا  در باره  گوشت شتر ، میزان مصرف گوشت شتر در بین مصرف کنندگان در حد صفر بود .مصرف گوشت سفید نیز به علت گرانی  وبه علت عدم  عادت در مصرف روزانه آن چیزی در حدود 93 / 2 % بود . بیشتر مصرف کنندگان (28 /89 % ) اظهار نمودند  که بهترین  جای لاشه ، گوشت ران است  . اما درخصوص روش های پخت گوشت ، 50 / 58 % افراد  گوشت سرخ کرده را ترجیح می دادند  و 01 / 23 % طرفدار گوشت فرآوری شده بودند  ودر حدود  71 / 35 % پخت عادی را  مناسب  می دانستند . از همین جا می توان دریافت که درخصوص مصرف وپختن گوشت سلیقه های مختلفی وجود دارد  که عواملی نظیر محیط زیست ، عرف وعادت  وروانشانسی مصرف در آن موثر است .

گوشت شتر منبع  بسیار خوبی برای بسیاری از مواد غذایی مهم ومورد نیاز بدن می باشد . این گوشت حاوی  پروتئین هایی با ارزش غذایی بالا وتعدادی از ویتامین های  مفید ومورد نیاز بدن نظیر ویتامین B  کمپلکس  وبرخی از عناصر معدنی  مهم نظیر آهن وفسفر وکلسیم  است . هم چنین گوشت شتر دارای قدرت مخصوصی در نگهداری هرچه بیشتر  آب است که این خاصیت اهمیت زیادی  در تعیین برخی از خواص طبیعی گوشت دارد .

گوشت  شتر از جهت ترکیب شیمیایی با گوشت سایر دام های اهلی تفاوت دارد . جدول شماره 1 نشان دهنده ترکیب شیمایی گوشت تازه شتر است . هم چنین جدول شماره 2 نشان دهنده وضعیت  گوشت شتر از جهت  محتویات غذایی ، عدد هیدروژنی  وسایر خصوصیات  شیمیایی ، الکتریکی وبافتی  آن می باشد .

 

جدول شماره (1 ) ـ محتویات  گوشت تازه شتر

 

خاکستر

%

چربی خام

%

پروتئین خام

%

رطوبت

%

 

89/0

 

15/1

 

52/ 19

 

7 /78

 

جدول شماره (2 ) ـ تجزیه وتحلیل شیمیایی گوشت تازه شتر

ترکیبات

نسبت درصد

%

عدد هیدروژنی

8 / 5

اسیدهای چرب

23 / 0

عدد پیروکسید

76 / 0

کلسترول  (میلی گرم / 100 گرم)

11 / 75

رنگدانه ها (میلی گرم / 100 گرم)

87 / 33

اکسی میوگلوبین

87 / 49

میتامیوگلوبین

35 / 16

 

گوشت شتر در مقایسه با گوشت گاو میزان کمتری چربی ، پروتئین وخاکستر دارد .پروتئین های گوشت شتر فاقد اسیدهای آمینه ضروری نظیر ترپتوفان ، والین ، لیوسین وایزولیوسین وهم چنین اسیدآمینه نیمه ضروری هیستیدین می باشد . گوشت شتر هم چنین در مقایسه با گوشت سایر دام  های اهلی  دارای سدیم  بیشتر وپتاسیم کمتری است که این امر با متابولیسم  آب در بدن دام ارتباط مستقیمی  دارد وباید افزود  که نسبت کلسیم فقط در  عضلات ران زیاد است . اما نسبت  آهن وروی در گوشت شتر کمتر از میزان آن در  گوشت دام های اهلی دیگر است .

Abdollah  وهمکارانش 1978 در یک بررسی بر روی ترکیبات شیمیایی گوشت شتر به کار رفته در صنایع کالباس سازی وتأثیر آن بر روی خصوصیات حسی  ، شیمیایی ومیکروبیولوژی ، مشاهده کردند گوشت شتر  دارای رطوبتی مابین 77 %  تا 9 /93 % وچربی  معادل 18 / 1 % وخاکستر معادل 8/ 4 % براساس وزن ماده خشک می باشد .

همان طور که در جدول شماره 3 مشاهده می شود ترکیب شیمیایی گوشت شتر  اختلاف زیادی با ترکیب شیمیایی گوشت سایر دام های اهلی وبه ویژه گاو ندارد ( موسوی  1995 ) ، ومشاهده شده است  که گوشت شتر در مقایسه با گوشت گاو از رطوبت  بالاتری برخورداربوده ودارای میزان کمتری از پروتئین وچربی می باشد واین نتیجه با آن چه قبلاَ ( Yousef & Mukasa  1981 ) گزارش نموده بودند مطابقت دارد.

 

جدول شماره 3 ـ مقایسه چربی شتر با چربی سایر حیوانات

نام حیوان

درجه حرارت

عددیودی

وزن مخصوص

عددSabunification

ذوبان

انجماد

شتر

70/ 48

80 / 36

80 / 36

93 / 0

200

گاو

00 / 50

30 / 38

30/38

95 / 0

200

گوسفند

00 / 55

30 / 41

30 / 46

96 / 0

198

 

 

 

خصوصیات حسی وفیزیکی گوشت شتر

گوشت شترهای جوان که سن آن ها مابین یک تا سه سال است نرم تر وخوش طعم تر از گوشت شترهای بزرگسال است که معمولاً گوشتی  سفت ودیر هضم دارند وهرچه سن حیوان بیشتر وبیشتر شود ، از میزان نرمی گوشت کاسته می شود ، از این روست که پیشنهاد می شود همان طور  که زاید وهمکارانش 1991 نیز مطرح ساختند بهتر است که شتر های یکساله را برای مصرف گوشت ذبح نمود .

بیالیه وهمکارانش  1981 اظهار نمودند که گوشت شترهای  کم سن وسال ازجهت مزه و طعم  ونرمی شبیه  گوشت گاو است . موسوی  ( 1995 ) اقدام به مطالعاتی در زمینه استفاده از گوشت شتر در همبرگر سازی نمود به طوری که در این همبرگرها به درجات مختلف گوشت گاو اضافه شده بود . وی این همبرگر را در اختیار گروهی از صاحب نظران قرار داد تا آن ها را از جهت تمامی خصوصیات حسی  نظیر رنگ ، بو ، طراوت ، نرمی  ودرجه پذیرش مصرف کننده ) مورد بررسی قرار دهند  ومشاهده کرد  که صفت نرمی  در همبرگرهایی  که میزان بیشتری گوشت شتر داشتند  واضح وآشکار است . هم چنین مشاهده شد که صفت کم وزنی  همراه با  افزایش نسبت گوشت شتر در همبرگرها افزایش می یابد . گفتنی است که گوشت شتر برای تهیه تمامی  انواع غذاهای مورد مصرف آدمی که از گوشت حیوانات دیگر تهیه می شود نظیر گوشت های سرخ کرده، پخته  وفرآوری شده مناسب است .

اما عللی که باعث شد مردم گمان کنند که گوشت شتر دیر پز است ، استفاده از گوشت شترهای پیر ومسن است چرا که هرچه عمر شتر بالا رود پیوندهای موجود بین  الیاف بافت همبند افزایش می یابد  وکمتر وکمتر تحت تأثیر حرارت  وانزیم ها قرار می گیرند . قابل ذکر است که گوشت شتر های مسن وپیر  برای سرخ کردن مناسب نیستند ، چرا که به علت داشتن میزان زیادی از کولاژن دیر پز می باشند ، اما می توان این گوشت را فرآوری کرده واز آن مارتادلا ویا کالباس  تهیه کرد  ویا این که آن را همانند سایر گوشت ها  خشک کرده  وبرای مدت طولانی در داخل  روغن حیوانی نگهداری کرد .

از این رو پیشنهاد می شود که  مصرف کنندگان گوشت شتر را تجربه نمایند ، چرا که با توجه  به سرعت حوادث در دنیای امروز وتغییراتی که هر از چندی در محیط زیست پیرامون ما روی می دهدوشامل جنگ ها  وبیماری ها  وبلایای طبیعی می باشد ، آدمی باید بر مصرف تمامی انواع گوشت های موجود عادت کند ، همان طور که این امر در کشورهای غربی اتفاق افتاد  ومصرف کنندگان برای فرار از دست بیماری جنون گاوی به خوردن گوشت  تمساح وشتر مرغ روی   آوردند .            

 

چربی شتر

چربی شتر همانند  چربی سایر دام های اهلی بر اساس تکنیک های متداول فرآوری ، فرآوری شده ومورد استفاده قرار می گیرد . بیالیه وهمکارانش 1988  اظهار می کنند که رنگ چربی شتر سفید است که گاهی اوقات رنگ سفید آن به سرخی می زند وتفاوت قابل ملاحظه ای  بین لاشه های مختلف حیوانات  مشاهده نشده است ، علی رغم آن که  آن ها از نظر سنی با هم اختلاف داشتند . وزن چربی کوهان شتر تقریباً 1 / 82 % از وزن کل چربی بدن شتر را تشکیل می دهد . میزان چربی موجود در کوهان شتر دوکوهانه در حدود 100 کیلوگرم برآورد می شود . در برخی از مناطق  کوهان شتر به عنوان غذایی خوش طعم مورد استفاده قرار می گیرد وبه صورت خام  ویا  آب پز مصرف می گردد  ودر حالت کمبود غذا به عنوان منبع انرژی مورد استفاده قرار می گیرد .

منابع مورد استفاده :

 

1-  Abdollah et  1978 : Annal of Agric 9 :  129 - 137

2 - Mukasa  .M . E . 1981 : Reviw ILCA Adiss. Ababa .

3- Yousif . O Kh. 1989 : Msc . Thesis University of khartoum .

4 – بیالیه وهمکارانش (1981) : مرکز  تحقیقات شتر  ، تریپولی ، لیبی  .

5 – زاید وهمکارانش  (1991 ) : مقاله شتر در کشورهای عربی ، دانشگاه عمر مختار ، لیبی .

6 – موسوی (1995 ) : پایان نامه دکترای  دانشکده کشاورزی دانشگاه بصره . 



[1]  - بخش تحقیقات وتکنولوژی گوشت ، مرکز تحقیقات دامپروری ـ کوکو سودان .

[2]  - کارشناس سازمان دامپزشکی کشور

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠
تولید پشم شتر
ترجمه و تألیف : دکتر احسان مقدس
تاریخ ترجمه : تابستان 1376

 

مقدمه :
   نیاکان ما از پیشتازان استفاده از پشم حیوانات اهلی نظیر پشم گوسفند، بز و شتر بوده اند و تاریخ نگاران بر این عقیده اند که ایرانیان اولین ملتی هستند که به بافت قالی پرداخته اند و هنوز که هنوز است این صنعت ملی گرانبها نام هنرمندان ایرانی را در سرلوحه هنرمندان هنرهای دستی جهان قرار داده است .
   پشم شتر نیز از دیرباز در مناطق خشک کویری ایران و شهرهای حاشیه کویر مصرف فراوانی داشته است و چادر اغلب عشایر چادرنشین از پشم این حیوان بافته می شد زیرا عایق خوبی در برابر گرما و سرما بوده است و تا همین چندی پیش شهر کویری نائین در بافت (( عباهای نائینی )) شهره آفاق بوده است . همچنین از پشم شتر برای بافت ریسمان و تهیه طناب های محکم و قوی استفاده فراوان می شده است و این ریسمان ها در شتر کاربرد فراوان داشته اند که به آن (( عگال )) می گفته اند و همچنین از پشم شتر برای بافتن جوراب، دستکش، کلاه و لباس و پتو نیز استفاده می شده است. اما اکنون به نظر می رسد که باتوجه به شباهت زیاد پشم شتر با پشم گوسفند از این پشم بیشتر برای صنعت فرش بافی استفاده می گردد .
   در این جزوه مختصر ، سعی بر این شده است که اطلاعات مناسبی در زمینه تولید پشم شتر عرضه گردد ، با این امید که مورد استفاده علاقمندان، صاحبنظران و دست اندرکاران پرورش شتر قرار گیرد.

خصوصیات پشم شتر
  
سراسر بدن شتر را پشم می پوشاند که تراکم پشم در شترهای یک کوهانه معمولاً در ناحیه گردن، کوهان و شانه ها بیشتر از جاهای دیگر بدن است و میزان پشم در شترهای دو کوهانه از شترهای یک کوهانه بیشتر است. پشم شتر دارای خصوصیاتی است که آن را از پشم گوسفند متمایز می سازد و آن استحکام و مقاومت، سبکی وزن و کاهش انتقال حرارت است.

   پشم بچه شتران از پشم شتران بالغ نرم تر است و هرچه سن حیوان افزایش یابد میزان پشم های خشن نیز در آن افزایش می یابد و میزان تولید سالیانه هر نفر شتر در حدود 1ـ 5/1 کیلوگرم در شتر یک کوهانه و در حدود 1ـ5 کیلوگرم در شتر دوکوهانه است. پشم شتر را معمولاً در فصل بهار می چینند و یا اینکه در اثر مالیدن بدن، به شاخه های درختان و ساقه های آن ها می ریزد. قطر هر تار پشم در حدود 16ـ18 میکرون است و نسبت پشم شتر تمیز در حدود 80% است ( زاید و همکارانش 1991 ) .
   پژوهشگران اظهار می دارند که پشم شتر دوکوهانه ای که در آسیای میانه و جنوب اتحاد شوروی سابق زندگی می کنند دارای تراکم بیشتری در مقایسه با شترانی است که در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا زندگی می کنند که علت آن سردی هوا در منطقه مذکور است و پشم شتر دوکوهانه وحشی مرغوب تر از سایر انواع شتر است ، زیرا طول الیاف آن بلندتر است ( ناظر عدل 1365) .
   قبایل چادرنشین معمولاً از پشم شتر، چادر، ریسمان، پتو و حتی لباس تهیه می کنند و باید توجه داشت که بعد از پشم چینی، باید روی شترها را پوشاند و یا این که آن ها را در جاهائی سر پوشیده محصور نمود تا در معرض مستقیم اشعه خورشید قرار نگیرند .
   مراقبت هائی که لازمست بعد از پشم چینی شتر بعمل آید عبارتند از روغن زدن بدن شتران و نگهداری آنها در سایه و بعضی از شترداران دو روز پس از روغن زدن، بدن حیوان را به وسیله گل و لای پوشانده و بعد از سه روز گل ها را پاک می کنند . این عمل برای مبارزه با بیماری های جلدی انجام می شود ( خاتمی 1362 ) . این روش مبارزه روش مناسب و مفیدی در این زمینه نیست و جهت مبارزه و درمان بیماری های جلدی باید از دارو و سم های مناسب استفاده نمود ( مقدس 1374 ، مقدس 1376) .
   پشم شتر اهمیت چندانی در صنعت نساجی کشورهای عربی و خاورمیانه نداشته است. اما برخلاف این کشورها در چین و پاکستان و افغانستان پشم شتر دارای اهمیت فراوانی است و سالیانه مقدار زیادی از آن صادر می گردد که میزان حجم صادرات پشم شتر در چین به تنهائی بالغ بر 1500 تن در سال است ( زاید و همکارانش 1991 ) . گفته می شود که در چین بیشتر شترها را از لحاظ مرغوبیت پشم شتر پرورش می دهند . چنان که در شمال غربی چین قیمت پشم شتر سه برابر پشم گوسفند است زیرا که پشم شتر در برابر سرما خاصیت عایق کنندگی بیشتری از پشم گوسفند دارد . ( ناظر عدل 1365) .
   Keikin (1976) گزارش داده است که از یک گله 4300 نفری در روسیه در سال 1970 برابر 557 کیلوگرم و در سال 1974 برابر 576 کیلوگرم کرک برداشت. بنابر گزارشات موجود شترهای دوکوهانه روسی قادرند در هربار پشم چینی تا 5/4 کیلوگرم محصول تولید نمایند که البته این مقدار باتوجه به سن و جنس و نژاد دام متفاوت است ( خاتمی 1362 ) .
   Chapman (1985) گزارش می دهد که در مغولستان پشم شتر 17% تولید کل پشم کشور را تشکیل می دهد. وی همچنین اظهار می دارد که میانگین محصول پشم شتران ماده 5 کیلوگرم است که این مقدار در حیوانات نر به بالاتر از 8 کیلوگرم و درنرهای اخته شده به ده کیلوگرم می رسد و حیوانات نر باید در بهترین شرایط حداقل 12 کیلوگرم پشم تولید کنند تا واجد شرایط مناسب جهت طبقه بندی و انتخاب اصلاح نژادی گردند و جمع آوری پشم در مغولستان در سه مرحله صورت می گیرد. اولین جمع آوری پشم در مغولستان بین نیمه ماه مارس و نیمه ماه آوریل ( فروردین ـ اردیبهشت ) صورت می گیرد و در این کشور معمولاً پشم های ناحیه سر و کوهان ها را باقی می گذارند تا از حیوان در برابر سرما و گرما حمایت کند .
   دو جمع آوری دیگر نیز انجام می شود که دومی بین نیمه ماه آوریل و نیمه ماه مه ( اردیبهشت ـ خرداد) انجام می شود و در طی آن پشم های کوتاه از اطراف گردن، بدن و پاها جمع آوری می شود. و سومی بین نیمه ماه مه و نیمه ماه ژولای ( خرداد و تیر) جمع آوری می شود که در این مرحله پشم های باقیمانده مثل ناحیه دم جمع آوری می شود که در آن رشته های کوتاه 21ـ29 میکرون قطر دارند .
شکی نیست که در صنایع نساجی به ویژگی های پشم شتر از لحاظ نرمی و لطافت، طول الیاف، مقاومت الیاف اهمیت داده می شود. قطر الیاف پشم در شتر یک کوهانه در حدود 18/15ـ 1/20 میکرون و بطور متوسط 18 میکرون است. در حالی که در شتر دوکوهانه یک ساله قطر الیاف پشم در حدود 5/14ـ02/17 میکرون است و هرچه سن شتر افزایش یابد قطر الیاف افزایش می یابد بطوری که قطر الیاف پشم در شترهای به سن 11 تا 18 به 85/18میکرون می رسد.
میزان پشم تولیدی در بچه شترهای نوزاد و شیرخوار در هر دو نژاد یک کوهانه و دو کوهانه به شرح زیر می باشد .

جدول شماره 1 : میزان پشم تولیدی در شترهای نوزاد ، و شیرخوار یک کوهانه و دوکوهانه
 

سن(سال)

شتر دو کوهانه

شتر یک کوهانه

شترهای نوزاد

شترهای شیرخوار

تفاوت

شترهای نوزاد

شترهای شیرخوار

تفاوت

5

35/7

25/6

10/1

89/2

15/2

74/1

6

19/7

73/5

36/1

15/3

15/2

00/1

8

13/7

55/5

53/1

91/2

17/2

74/1

9

95/7

32/6

63/1

85/2

35/2

5/0

بطورمتوسط

21/7

17/6

04/1

94/2

25/2

69/1

منبع : پرورش شتر در اتحاد شوروی سابق (1972)

 

جدول شماره 2 : نمایانگر مقایسه ای بین ضخامت الیاف پشم در طول الیاف در شتران بالغ یک کوهانه و دوکوهانه و آمیخته این دو نژاد در نسل های مختلف است

نوع شتر

ضخامت ( قطر ) ( میکرون )

طول الیاف (سم)

شتر یک کوهانه

05/17

46/6

شتر دوکوهانه

95/17

65/6

شتر آمیخته دو نژاد ( نسل اول )

80/17

79/5

شتر آمیخته دو نژاد ( نسل دوم )

65/17

70/5

منبع : پرورش شتر در اتحاد شوروی سابق (1972)


   و همانطورکه قبلاً ذکرکردیم قطر الیاف پشم در شترهای یک کوهانه نازکتر از قطر الیاف پشم در شترهای دوکوهانه است و این قطر در شترهای آمیخته دو نژاد بیشتر به نژاد دوکوهانه نزدیکتر است تا نژاد یک کوهانه و آشکار شده است که ضخامت (قطر) الیاف پشم نسل سوم آمیخته از قطر الیاف پشم شتر دوکوهانه نیز کمتر است ( زاید و همکارانش 1991).
   و براساس گزارشات رسیده از صنعت پشم بافی شتر در اتحاد شوروی سابق، اظهار شده است که پشم شتر از لحاظ مقاومت بهتر و برتر از پشم گوسفندان است و جدول شماره 3، مقاومت پشم شتر را در هر دو نژاد یک کوهانه و دو کوهانه و همچنین با نژاد آمیخته مقایسه می نماید .

جدول شماره 3 : مقاومت الیاف پشم در شتر
 

نوع شتر

شتران یکساله

شتران بالغ

تعداد سرها

مقاومت الیاف (گرم)

تعداد سرها

مقاومت الیاف (گرم)

شتر دو کوهانه

8

2/9

9

4/8

شتر یک کوهانه

7

1/10

6

4/7

نسل اول شتر آمیخته دونژاد

6

8/8

4

7/7

نسل دوم شتر آمیخته دونژاد

7

5/8

5

3/8

منبع : پرورش شتر در اتحاد شوروی سابق (1972)


   پشم شتران یک ساله از لحاظ استحکام و قدرت مقاومت برتر از پشم شتران بالغ است و همچنین پشم شتران دو کوهانه از این جهت برتر از پشم شتران یک کوهانه است، اما شتران آمیخته این دو نژاد از این لحاظ متوسط هستند. و میزان پشم خالص پس از شستشوی صنعتی آن در حدود 7/57% است اما وزن پشم تمیز در شتران بالغ و آمیخته در جدول شماره 4 آمده است .
   آشکار شده است که میزان الیاف خالص از وزن نمونه های شسته نشده در شتران ماده یک کوهانه در حدود 1/10% بیشتر از شتران ماده دو کوهانه است . اما در شتران آمیخته این مقدار نزدیک به میزان آن در شتران یک کوهانه است و بطور کلی میزان الیاف تمیز خالص در شتران ماده یک کوهانه در حدود 82 ـ 9/87% است و باید توجه داشت که میزان پشم تولیدی در اثر ریزش پشم، افزایش کثافت و اشغال و مدفوع و گیاهان چسبیده به آن ، کاهش می یابد به همین جهت باید در هنگام چرای شتران، آنها را از محل های نگهداری اشغال و کود و غیره دور ساخت .

جدول شماره 4 : میزان الیاف تمیز خالص در پشم شتران

نوع شتر

میزان الیاف از نمونه های خام (%)

میزان الیاف تمیز خالص نسبت به وزن نمونه ها، بدون شستشوی مکانیزه (%)

شتران دو کوهانه

5/68

0/82

شتران یک کوهانه

5/78

2/86

نسل اول آمیخته شتران دو نژاد

4/74

3/84

نسل دوم آمیخته شتران دو نژاد

1/74

7/83

منبع : پرورش شتر در اتحاد شوروی سابق (1972).


تقسیم بندی کیفی پشم شتر :
   پشم شتر را می توان به سه گروه زیر تقسیم بندی نمود : پشم نرم، پشم خشن ، و پشم گردن و ران ها . همیشه باید پشم گردن و ران ها را از پشم نرم متمایز ساخت. میزان پشم خالص این گروه ها برحسب نوع، جنس و سن و همچنین شرایط تغذیه شتران و هنگام پشم چینی متفاوت است و باید توجه داشت که می توان مقدار زیادی پشم نرم را از شتران جوانی که سن شان به چهارسالگی نمی رسد تهیه کرد. جدول شماره (5) روش تقسیم بندی کیفی پشم شتر دو کوهانه و شتر آمیخته در جنوب اتحاد جماهیر شوروی سابق ( به کیلوگرم) را به ما نشان می دهد .

جدول شماره 5 : تقسیم بندی میزان پشم نر شتر دو کوهانه و آمیخته ( به کیلوگرم )

نوع شتر

درجه اول

درجه دوم

درجه سوم

شتر دو کوهانه یک ساله

67/1

75/1

21/0

شتر دو کوهانه دو ساله

37/1

10/1

21/0

شتر دو کوهانه سه ساله

14/1

59/1

21/0

شتر دو کوهانه چهار ساله

88/0

00/2

20/0

شتر دو کوهانه پنج ساله

62/0

55/1

28/0

شتر آمیخته به سن بیش از هفت سال

91/1

67/2

48/0


   اما در شتران یک ساله، می توان 67/1 کیلوگرم پشم نرم درجه اول بدست آورد که به مقدار 63% از مجموع کل پشم نرم می باشد و با بالارفتن سن حیوان، نسبت میزان پشم نرم در جداول تا سن سه سالگی به تدریح کاهش می یابد بطور که در سن چهارسالگی نسبت کم می شود اما از سوی دیگر میزان پشم نرم درجه دوم با افزایش عمر شتر افزایش می یابد.

انواع پشم شتر
براساس روشی که در جمهوری های آسیای میانه مرسوم است، پشم شتر همان طور که در تصاویر 3 و 4 آمده است به چهار گروه تقسیم می شود :
1ـ پشم نرم 2ـ پشم خشن 3ـ پشم گردن 4ـ پشم ران ها و شکم
1ـ پشم نرم : کوتاه، با لیافی باریک که در لابلای آن الیاف متوسطی دیده می شود و مقدار بسیار کمی نیز الیاف خشن دارد.
2ـ پشم خشن : که شامل الیاف خشن است با مقدار بسیار کمی از پشم نرم همراه با موهای پراکنده خشن .
3ـ پشم گردن : که شامل پشم بلند خشن و مقدار کمی پشم باریک نرم است.
4ـ پشم ران ها و شکم : که در این ناحیه میزان پشم خشن بیش از دو ناحیه قبلی است و پشم دارای الیاف بلند و خشن است .
تصاویر3 و 4 نشان دهنده محل قرار گرفتن هر یک از این چهار گروه بر روی بدن شتران است.
قیمت پشم در اتحاد شوروی سابق بر اساس تقسیم بندی فوق الذکر متفاوت است . اما متأسفانه در کشورهای عربی و خاورمیانه تقسیم بندی دقیق برای پشم شتر نشده است .
همچنین می توان کیفیت پشم شتر را از لحاظ میزان آلودگی آن به اشغال ، خار و خس و غیره به دو گروه زیر تقسیم نمود :
1ـ پشم طبیعی : که میزان آلودگی آن به خار و خس حداکثر تا 3% است .
2ـ پشم کثیف : که میزان آن به خار و خس بیش از 3% از کل وزن پشم است. اما پشم ران ها و شکم به گروه های دیگری تتقسیم نمی شود بلکه به صورت خام ( نشسته ) خریداری می شود و پول آن پرداخت می گردد (زاید و همکارانش 1991) .
در برخی دیگر از کشورها پشم شتر را از لحاظ مرغوبیت به دو دسته زیر تقسیم می کنند :
1ـ دسته یا نوع اول ازتارهای ظریف، ابریشم مانند، براق، سبک، تاب دار و نرم با مقطعی بین 14ـ28 میکرون تشکیل می شود . در کشور چین این مقطع بطور متوسط 20 میکرون می باشد. طول این تارها بطور متوسط 6 سانتی متر (5/2 سانتی متر تا 5/12 سانتی متر) .
2- دسته یا نوع دم دارای تارهای ضخیم ، زبر ، صاف، سخت ومستقیم با مقطعی بین 60 تا 80 میکرون میباشند. طول این تارها بالغ بر 10 سانتی متر است. گاهی مقطع آنها بین 30 تا 120 میکرون متغییر است و طول شان به 5/37 سانتی متر می رسد. معمولاً بعد ار پشم کنی یا پشم چینی 20% وزن آنها را گل و خاک و چربی و عرق بدن تشکیل می دهد ( ناظر عدل 1365)



عدل های بزرگ پشم شتر باید دارای شناسنامه زیر باشد :
1ـ نام استان و شهرستانی که پشم شتر در آن جمع آوری گردیده است .
2ـ نام مسئول پشم چینی .
3ـ نام مزارع خصوصی و دولتی که پشم شتر از آن ها تهیه شده است .
4ـ نوع بندی پشم .
5ـ درجه بندی پشم .
6ـ شماره گذاری عدل های پشم صادراتی .
7ـ درصد پشم دارای الیاف تمیز .
8 ـ شماره درجه بندی فعلی پشم که مطابق با درجه بندی رسمی است ( عطار و همکارانش 1990) .

رنگ پشم شتر
  
باتوجه به رنگ های متعدد شتران رنگ پشم نیز متغیر است. معمولاً رنگ اغلب شتران قهوه ای سیر تا قهوه ای روشن است. البته شتران به رنگ های دیگری نظیر زرد و روشن یا زرد طلائی، سرخ، مشکی و حتی سفید نیز دیده می شوند .
   Chapman (1985) اظهار می دارد که در مغولستان رنگ قهوه ای سیر ترجیح داده می شود و در حدود یک درصد شترها به رنگ سفید دیده می شود .
   در ایران نیز که از پشم شتر بیشتر برای عبابافی استفاده می شود رنگ قهوه ای سیر و قهوه ای روشن بیشتر مرغوب است .
   رنگین بودن الیاف پشم شترمنتج از وجود رنگدانه های درون گرانول است، گرانول های ملانین عمدتاً در کورتکس یافت می شود . اختلاف در شدت و میزان رنگین بودن، نه فقط به اختلاف رنگ گرانول های تولیدکننده رنگ بستگی دارد ، همین طور به چگونگی قرار گرفتن و نظم و درجه تجمع گرانول ها نیز وابسته است. ( صالحی 1373) .

عوامل مؤثر بر تولید و کیفیت پشم شتر
1ـ عوامل جوی : شرایط محیطی تأثیر عمیقی در خصوصیات و کیفیت پشم می گذارد، حرارت متعادل و یکنواخت مناسب ترین حالت برای تولید پشم می باشد . دما و تغییرات آن روی جریان خون ونهایتاً کیفیت پشم آن اثر می گذارد . آب و هوای خشک برای مناسب تر از آب و هوای مرطوب است .
   زمین های شنی در مناطق بادخیز باعث می شود ذرات شن به درون پشم راه یافته و سبب خشک شدن و خشن شدن پشم گردد .
طبیعت شیمیائی خاک اثر مهمتری روی فیزیولوژی حیوان می گذارد زیرا چنان چه خاک از مواد معدنی ضروری غنی نباشد مراتع موجود از این جهت فقیر بوده و حیوان بنا به نیاز طبیعی مجبور به طی مسافت طولانی تری برای بدست آوردن املاح معدنی معینی است. کمبود بعضی از فلزات مانند کبالت و مس اگر در گیاهان منطقه چرا وجود نداشته باشد روی سلامتی و کیفیت پشم حیوان اثرات جدی می گذارند .
   بدترین نوع عیوب حاصل از عوامل محیطی روی پشم، شکنندگی پشم می باشد. زیرا در اثر لاغر و ظریف شدن غیرعادی الیاف، شکنندگی و پارگی آنها در عملیات نساجی افزایش می یابد و مقدار الیاف خارج شده از دستگاه های نساجی یا ضایعات تولیدی را افزایش خواهد داد. این حالت در نتیجه اختلاف در قطر تار پشم ایجاد می گردد و جزء مسائلی است که تحت تأثیر عوامل محیطی بوجود می آید. دادن مواد غذائی اضافی مانند کنستانتره به حیوان می تواند از شکنندگی و ریزش الیاف جلوگیری کند ( صالحی 1373) .
2ـ عوامل غذائی : فاکتورهای غذایی مختلفی در تولید پشم مداخله دارند و مهم ترین آنها انرژی، پروتئین و بعضی مواد معدنی و ویتامین ها هستند. شرایط تغذیه ناکافی مداوم می تواند میزان رشد پشم و ضخامت الیاف آن را کاهش دهد. تغذیه خوب و مناسب کمک مثبتی به فعال نمودن و رشد فولیکول های تولیدکننده پشم می کند و برعکس آن، شرایط سخت تغذیه ناشی از خشکسالی ، بیماری و فقدان آب، یا سایر استرسها سبب کاهش خصوصیات فوق خواهد گشت. رشد پشم تحت تأثیر تغذیه عمومی قرار دارد. چنانچه سطح تغذیه کمتر از مقدار لازم برای نگهداری حیوان باشد، در این حال از وزن حیوان کاسته می شود ولی پشم به رشد خود گرچه بطئی ادامه می دهد. با افزایش مقدار غذا حیوان شروع به ازدیاد وزن خود نموده ودر این حال میزان رشد پشم نیز افزایش می یابد (صالحی 1373) .
3ـ عوامل ارثی و نژادی : همانطور که گفته شد در مقایسه نژاد شتر دوکوهانه دارای تراکم پشم بیشتری است و مقدار بیشتری پشم تولید می کند و پشم شتر دوکوهانه وحشی مرغوبتر از سایر انواع شتر است زیرا طول الیاف آن بیشتر است .
4ـ عوامل بیماریزا : حمله انگل های خارجی به شتر، کیفیت و ظاهر پشم را تقلیل داده و از ارزش آن می کاهد . انگل های خارجی حمله کننده به شتر، زیان قابل توجهی به دامدار وارد می سازد و جزء مسائل بسیار مهم است که می توان با استفاده از حمام دادن حیوان ، پاشیدن مواد سمی به صورت گرد یا مایع و از بین بردن محل های رشد و تکثیر عوامل ابتلاء کننده، علیه آنها مبارزه نمود.
پشم چینی
   یکی از کارهای مهم پرورش شتر، پشم چینی است که سالی یک بار و معمولاً در بهار، انجام می شود. با آغاز فصل بهار و درماه فروردین پشم شتر خود به خود شروع به ریختن می کند و اگر دراین هنگام اقدام به پشم چینی و یا جمع آوری پشم ریخته شده نشود روز به روز از مقدار پشم تولیدی کاسته شده و این پشم خواهد ریخت و برسیهای انجام شده در این مورد نشان می دهد که میزان کاهش و از دست دادن پشم از این طریق و به طور متوسط در حدود 10% و بطور کلی مابین 5/3% تا 18% می باشد و باید توجه داشت که نباید پشم شتر را در هنگامی که هنوز هوا سرد است چید زیرا این کار باعث لخت شدن شتران و درنتیجه سرماخوردن آنان خواهد شد. ( زاید و همکارانش 1991) . 

   قبل از شروع پشم چینی باید برنامه ای برای این کار تدوین نمود زیرا که پشم چینی به معنی جمع آوری سود یکساله از پشم خواهد بود بنابر این باید عمل پشم چینی با دقت کامل انجام شود و قبل از شروع پشم چینی باید برنامه ای برای این کار تدوین نمود لذا رعایت نکات زیر الزامی است.
الف) تهیه کردن و مسائل و لوازم مناسب پشم چینی و تهیه کارگران فنی پشم چینی .
ب) تهیه مکان مناسب برای پشم چینی شتران که خالی از علوفه، مواد گیاهی و علفی و دانه ها و غیره باشد .
ج) محل پشم چینی باید قبل از شروع کار، جارو و آب پاشی و تمیز گردد تا گرد و خاک کم شود.
د) چنانچه مقدور باشد شتران را چند روز قبل از پشم چینی با آب تمیز شسته و مواد گیاهی چسبیده به پشم را تا حد ممکن جدا ساخت .
هـ) شتران وقتی پشم چینی می شوند باید کاملاً خشک باشند.
و) شتران رنگی جدا نگه داشته شوند تا در انتها پشم چینی شوند و سپس پشم آنها جداگانه بسته بندی گردد .
ز) تیغه پشم چینی در هنگام کار باید به موازات سطح پوست قرار گیرد بطوریکه حدکثر طول ممکن پشم بدست آید و از چیدن دوباره پشم و کاهش طول آن و نتیجتاً پایین آوردن کیفیت پشم جلوگیری شود.
ح) از انبار کردن مسقیم پشم روی زمین خودداری شود و پشم ها در کیسه های غیرکتانی و پنبه ای قرار گیرد.
ط) پشم چینی باید با سرعت و دقت کامل انجام شود و وسایل پشم چینی باید قبلاً تمیز و ضدعفونی شده و تیغه آنها روغن زده شود، و ماده ضدعفونی کننده د رمحل آماده باشد تا در زمان زخم دیدگی و یا مشاهده آسیب دیدگی در حیوان استفاده گردد.
ی) باید قبل از پشم چینی به مدت 25 ساعت به شتران آب داده و سپس به مدت 10ـ15 ساعت به آنان غذا نداد، تا مانع آلودگی پشم به علوفه و خار و خس شویم.

روش های پشم چینی
پشم چینی در شتر به دو روش زیر انجام می شود :
1ـ روش دستی : دراین روش از همان قیچی که در پشم چینی گوسفند بکار می رود استفاده می گردد و این روش معمولاً درمیان شتردارای که گله های شتر کوچکی دارند کاربرد دارد، آنان گله های خود را به بهاربندی می برند که دارای زمین تمیز و خشکی باشد و اقدام به پشم چینی می کنند و پشم بخش های مختلف اندام شتر را از هم جدا نموده و همزمان آن را دسته بندی می کنند.
2ـ روش ماشینی : در این روش از همان پشم چینی های برقی که برای گوسفندان استفاده می شود نیز استفاده می گردد و این روش در بسیاری از مزارع و تعاونی های موجوددر آسیای میانه بکار رفته است، بطوری که در مورد 50% شتران موجود در آن جا بکار رفته است (زاید و همکارانش1991) .
   بسیار روشن است که روش ماشینی بهتر از روش دستی است. زیرا که وقت و تلاش کمتری می خواهد و همانطور باعث افزایش کار این کارگران پشم چین تا حدود 2ـ4 برابر خواهد شد، و همچنین باعث یکنواخت چیده شدن پشم در سطح پوست حیوان می گردد و نیز باعث کاهش ضایعاً پشم، و یکنواختی الیاف پشم خواهد شد.
   پشم چین های ماشینی بسیاری ساخته شده است که در ساختن آن سرعت کار، و راحتی استعمال از طرف کارگران رعایت شده است.
   اتحاد شوروی سابق یکی از کشورهای پیشتاز در زمینه ماشینی کردن پرورش شتر بشمار می رفت بطوری که در این کشور پشم چینی و شیردوشی درمزارع پرورش شتر بصورت ماشینی بوده است(زاید و همکارانش 1991) .

بهداشت پشم
عدم آلودگی پشم به عوامل بیماری زا و انگلهای خارجی از مهمترین مسائل در صادرات پشم و در صنعت پشم بافی به شمار می رود به همین جهت در این بحث مختصری به بیماری های انگل و قارچی که باعث آسیب دیدن پشم می گردد می پردازیم :
1ـ بیماری جرب : یکی از بیماری های بسیار سایع در میان شتران می باشد و بر حسب شدت آلودگی باعث کاهش تولید پشم می گردد. بیماری غالباً مزمن بوده و اولین ناحیه از بدن که آلوده می شود کشاله ران و سینه بوده که از آن جا عامل جرب به تدریج به تهیگاه، ناحیه شکم و پاها و سپس به سر و گردن و نهایتاً به پشت پخش می شود و در طی کمتر از یک ماه تمامی بدن مبتلا می گردد. پوست در منطقه ابتلا ضخیم و کلفت می شود ، پشم می ریزد و پوست چین و چروک می خورد و پوسته های ضخیم به همراه ترشحات و سلول های مرده آن را می پوشاند و به تدریج خارش حیوان رو به افزایش می گذارد که خارش معمولاً در شبها ظاهر می شود و در جاهای گرم شدید می باشد و حیوان اقدام به خاراندن بدن خود به دیوارها، درختان و حیوانات دیگر می کند که این عمل خود باعث انتشار بیماری و زخمی شدن بدن حیوان و ریختن پشم در جاهای آلوده بدن می گردد ( مقدس 1376) .
2ـ شپش ها : شپش ها حشرات کوچک انگلی هستند که به پشم شترها می چسبند و بر روی پشم تخمگذاری می کنند . این شپش ها ممکن است که در هرجای از بدن یافت شوند اما در آغاز بیشتر بر روی منطقه گردن و شانه ها دیده می شوند و اگر تعداد شپش های موجود زیاد باشد این باعث ایجاد هیجان و ناراحتی شتر می گردد بطوری که حیوان منطقه مبتلا را خارانیده و حتی گاز بگیرد و در اثر این مسئله شاهد کاهش تولیدی شیر خواهیم بود و پشم شتر خشن و ژولیده خواهد شد و آلودگی پشم شتر به شپش باعث کاهش شدید قیمت پشم خواهد شد (مقدس 1376) .
3ـ کنه ها : آلودگی به کنه ها ، بوفور در شتران ایرانی دیده شده است. در صورت آلودگی کم، کنه ها، عوارض قابل توجهی نخواهند داشت ولی در صورت آلودگی زیاد، این حشرات ممکن است رنگ پشم را تغییر دهند. زیرا که پشم های متأثر شده در اثر چسبیدن لار و این حشره به وسیله ماده چسبنده ای که به تدریج رنگی می شود، فاقد حالت و شکل اصلی خود می شوند. رنگ ایجاد شده از طریق شستشو برطرف می شود.درصورت وجود مقادیر زیادی از این حشره در روی بدن حیوان به دلیل مکیدن خون اثرات سوء روی سلامت حیوان می گذارد ( صالحی 1373) .
4ـ بیماری کچلی : یک بیماری قارچی است که شترها را مبتلا می سازد و معمولاً شتران جوان را درگیر می سازدو بر روی شتران آلوده جراحات محدودی با پوسته ریزی و ریزش پشم مشاهده می گردد که این جراحات به صورت دایره ای شکل بوده که قطر آنها مابین 2ـ1 سانتی متر می باشد و در جاهای مختلفی از بدن مشاهده می گردد و بیشتر بر روی سر و گردن، شانه ها، پاها و پهلوها دیده می شود ( مقدس 1374) .
5ـ میکروارگانیزم ها : یکی از عوامل فسادپذیری پشم به حساب می آیند، این عوامل معمولاً سبب رنگین شدن الیاف پشم به رنگ های قرمز، سبز، زرد و غیره شده و بعضی از آنها بسیار پایدارند و پس از شستشو از بین نمی روند .
بعضی مواقع ارگانیزم های حمله ور شده به پشم باعث شکنندگی الیاف می شوند. این حالت بیشتر بعد از چیدن پشم و انبار کردن آن در شرایط مرطوب به وجود می آید (صالحی 1373) .

تولید پوست
  
پوست شتر در مرحله دوم تولید قرار دارد و این پوست در صنعت کفش سازی، کیف سازی، و زین سازی بکار می رود و همچنین در ساخت مشکلهای آب و یا نگهداری شیر از آنها استفاده می شود . ملاحظه شده است که وزن پوست کنده شده از لاشه شتران جوان یکسال و هشت ماهه در حدود 30 کیلوگرم بوده است و در شترهای دو سال و هشت ماهه 32 کیلوگرم و در شترهای سه سال و هشت ماهه 40 کیلوگرم و در شترهای چهارسال و هشت ماهه و بالاتر 45 کیلوگرم بوده است و همچنین نسبت وزن پوست به وزن زنده دام در حدود 6/7% تا 9/7% در شتران جوان، و 9/6% در شتران بالغ بوده است و نسبت پوست به وزن زنده دام در اثر بالارفتن سن شتران کاهش می یابد.
   کندن پوست شتر معمولاً بعد از ذبح حیوان و خونگیری لاشه و جدا کردن سر و گردن از بدن صورت می گیرد (زاید و همکارانش 1991) .
درباره موارد استعمال پوست شتر کمتر مطلبی به رشته تحریر درآمده است ( ناظر عدل 1365) .
   در هندوستان از پوست شتر برای تهیه نوارهائی جهت یراق اسب استفاده می شود. در سومالی کفش و دم پائی از پوست شتر می سازند. از هرنقطه پوست شش جفت دم پائی می توان تهیه نمود (Schinkel 1970) .

منابع مورد استفاده :
 1ـ زاید ، عبداله و غادری، غسان و شریحه، عاشور (1991) : الابل فی الوطن العربی ـ جامعه عمر المختار البیضاء ، لیبیا، الطبعه الاولی 1991 )( زبان عربی).
2ـ خاتمی، کاظم ( 1362) : شتر ، قبالیت ها و کاربردهای آن از دیدگاه علمی و تحقیقی ـ از انتشارات مؤسسه تحقیقات دامپرورس کور ـ وزارت کشاورزی تهران اردیبهشت 1362.
3ـ ناظر عدل، کامبیز (1365) : پرورش شتر، از انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه تبریز.
4ـ عطار، احمد رامز و همکارانش (1990) : الابل کیف خلقت ـ مشروع تخرج لنیل اجازه دکتور فی الطب البیطری ـ کلیه الطب البیطری جامعه البعث حماه ، سوریه، الصحفه 233 ـ 245 ( زبان عربی).
5ـ صالحی ، مهناز (1373) : فرآورده های جنبی گوسفند و بز ( پشم، کرک، پوست) ـ معاونت امور دام، اداره کل پرورش و اصلاح نژاد دام ـ بهار 1373.
6ـ مقدس، احسان ( 1374) : بیماری های قارچی در شتر ـ معاونت امور دام ـ اداره کل پرورش و اصلاح نژاد دام نشریه شماره 8 سال 1374.
7ـ مقدس، احسان ( 1376) : انگل های خارجی شتر ـ سازمان دامپزشکی کشور ـ معاونت بهداشتی و پیشگیری ـ اداره کل مبارزه با بیماریهای دامی ـ پاییز 1376.

8. Chapman . M.J. (1985) : Bactrian Camels – World animal review july – september 1985 – pp : 14-19

9. Schinkel. G. (1970) : Haltung, zucht und pllege des bei den nomaden ost-und nordafrikas- Akademic verlag / berlin.

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠

5

خصوصیات کرک و پشم شتر
تألیف : مهندس جمال سلومه ( کارشناس انستیتوی تحقیقات فرآورده های دامی مصر )
ترجمه :
دکتر احسان مقدس
تاریخ ترجمه : پائیز 1376

 

مقدمه :
  
واژه کرک بر الیافی اطلاق می گردد که بر روی بدن شتر رشد می نماید و محققین در مراجع علمی مختلف در این مورد اختلاف نظر دارند برخی آن را پشم شتر CAMEL WOOL و برخی آن را موی شتر CAMEL HAIR نامیده اند و در دو فرهنگ لغت معتبر المورد و LONGMON واژه CAMEL HAIR را کرک شتر معنی کرده اند و همچنین VON BERGEN & MAUIESBERGER در کتاب خود AMERICAN WOOL HAND BOOK نیز چنین اعتقادی دارد، اما از لحاظ علمی سه نوع الیاف وجود دارند لیااف پشم حقیقی TRUE WOOL که این الیاف مدولا ندارند و الیاف موئین HAIRY FIBERS و الیاف کمپ KEMP FIBER .
   مشاهده شده است که کرک شتر مخلوطی از پشم حقیقی و الیاف موئین و همچنین الیاف هتروتایپ HETRO FIBERS است.
   JOSEPH (1977) اظهار نمود که باید کرک شتر را همراه با کرک بز و الپاکا و لاما تحت عنوان الیاف موئین ویژه، تقسیم بندی نمود زیرا که این گروه دارای ویژگی ها و صفاتی است که به وسیله رنگ ، درجه ظرافت و درجه استحکام آن را از سایر گروه ها متمایز می سازد. این گروه دارای صفات عایق و گرم کنندگی خوبی هستند و در صنایع نساجی با این گروه همچون پشم برخورد می شود.
   سلومه (1992) مشاهده کرد که پراکندگی کرک بر روی مناطق مختلف بدن از جائی به جای دیگر متفاوت است و همچنین میزان تولید و صفات کرک نیز بر حسب سن حیوان متفاوت است به طوری که حیوانات کوچک تر دارای میزان بیشتر و نوع بهتری از کرک در مقایسه یا حیوانات بزگ تر می باشند و همچنین فصل نمو و آب و هوا در خصوصیات کرک و وزن آن مؤثر است زیرا که کرک در اثر رابطه بین حیوان و محیط اطراف وی تحت تأثیر قرار می گیرد .

 کلیاتی در مورد توده کرک و انواع آن (FLEECE TYPES AND GENERAL INFORMATION)
  
علی رغم تعداد فراوان شتر در آفریقا وکشورهای عربی که بالغ بر 7/10 میلیون نفر شتر است و 76% از مجموع کلی شتران در جهان را تشکیل می دهد ( WARDEH 1989) با این وجود گزارش های اندکی در مورد کرک شتر از طرف این کشورها منتشر شده است و گزارشات و مطالعات مربوط به کرک شتر معمولاً از طرف کشورهائی منتشر می گردد که میزان تولید کرک شتر در آنها بالاست نظیر کشور هندوستان و روسیه.
   VON MERGEN (1963) اظهار نمود که الیاف کرک شتر یک کوهانه در مقایسه با شتر دوکوهانه من حیث المجموع کوتاه و خشن است و شتر دو کوهانه بهترین انواع کرک را از جهت مقدار تولید و نرمی آن تولید می کند ودر هنگام پشم چینی شتر، کرک شتر دارای مخلوطی از الیاف مختلف است همانند پشم بز کشمیری، طوری که پوشش خارجی شتر OUTER HAIR بسیار خشن و کلفت می باشد به طوری که طول الیاف آن در ناحیه کوهان به 5/37 سانتی متر می رسد در حالی که الیاف کرک پوشش داخلی شتر، کوتاه و بسیار نرم همچون پشم گوسفند است و طول این الیاف از 5/2 سانتی متر تا 5/12 سانتی متر متفاوت است.
   JOSEPH (1977) اظهار نمود که الیاف شتر همراه با پشم بز، الپاکا و لاما جزو الیاف موهای ویژه SPECIALITY HAIR FIBERS دسته بندی می گردد و همچنین اظهار نمود که پوشش داخلی کرک شتر، نرم و ظریف است که شبیه بهترین نوع پشم نرم گوسفند است و علاوه بر آن کرک شتر همچون پشم گوسفند دارای صفت عایق حرارتی است و از آن در کشورهائی که زمستان های بسیار سرد دارند لباس هایی می بافند که درجه حرارت بدن را در هوای بسیار سرد حفظ می نماید و از سوئی دیگر در کشورهای گرمسیری کرک شتر در دستباف ها به کار می رود واز آن لباس هائی تهیه می کنند که مسافران را از گرمای طاقت فرسای صحرا نگاه میدارد. کرک طبیعی دارای رنگ قهوه ای سیر است و این رنگ از رنگ های جذابی به شمار می رود که صنعت گران آن را بر دیگر رنگ ها ترجیح می دهند.
   بسیاری از محققین اظهار می دارند که بهترین سن شتران یک کوهانه برای تولید کرک، سن 1 ـ 3 سال است. (NANDA 1957 ، SINGH 1966 ، LEUPOLD 1968 ، ASAD 1970 ، KNOESS 1976 ، KHANNA 1988 ) .

 وزن توده پشم FLEECE WEIGHT
  
وزن توده پشم تولیدی در شتر یک کوهانه در سال از 5/0 کیلوگرم تا 5/5 کیلوگرم متفاوت است. به طوری که هر یک از محققین در کشورهای مختلف عددی را دراین خصوص ذکر نموده که با دیگران متفاوت است ( درسودان EL-AMIN 1979 ، در سومالی HARTLEY 1979 ، در هندوستان MUKASA-M UGERWA 1981 ، در مغولستان CHAPMAN 1985 ، در عربستان سعودی DORMAN 1986 ، در کویت AL-SULTAN 1986 ، و در پاکستان QURESHI 1986 ، و در اردن HASSAN 1991 ).
   سلومه (1992) مشاهده کرد که متوسط وزن توده پشم در فصل زمستان ( دوره رشد از ماه اکتبر تا آوریل ) در شترهای نر 9/0 کیلوگرم و در شترهای ماده 7/0 کیلوگرم است و وزن توده پشم در فصل تابستان ( دوره رشد از آوریل تا سپتامبر ) در شترهای نر 94/0 کیلوگرم و درشترهای ماده 82/0 کیلوگرم است.
   FARID (1980) اظهار نمود که متوسط تولید کرک شتر بین 9/0 تا 36/1 کیلوگرم است در حالی که این مقدار در کشورهای سردسیری مناطق آسیای میانه به میزان 5 کیلوگرم می رسد .
   YAGIL (1982) مشاهده نمود که میزان تولید کرک شتر درسال بین 1 تا 5 کیلوگرم می باشد .
   WARDDEH (1989) و HASSAN (1991) اظهار نمودند که میزان تولید کرک شتر در کشورهای مختلف عربی با هم اختلاف فاحشی را نشان می دهند به طوری که میزان تولید کرک در عربستان سعودی 6/0 کیلوگرم و در عراق 5 کیلوگرم است .
   در هندوستان KHANNA 1988 اظهار نمود که میزان تولید کرک در شتر جوان کمتر از دوسال سن، در حدود 98/0 کیلوگرم است درحالی که در شتر سه ساله این میزان به 2/1 کیلوگرم در سال می رسد . وی مشاهده کرد که نژادهای مختلف شتران هندی به یک اندازه کرک تولید نمی کنند و میزان کرک تولیدی آنها از 8/0 کیلوگرم تا 09/1 کیلوگرم متفاوت است.
   اما NANDA 1957 ، SINGH 1966 ، اظهار نمودند که شتر درمناطق سردسیر 4/5کیلوگرم کرک در سال تولید می کند. درحالی که LEUPOLD 1968 گزارش نمود که میزان تولید کرک شتر مابین 5 کیلوگرم تا 12 کیلوگرم در هر نفر شتر می باشد.
   در چین CHENG-PEILIEU 1984 ، مشاهده نمود که میزان کلی تولید کرک در شتر که شامل لایه پشم خارجی و لایه پشم داخلی است مجموعاً مابین 5 تا 6 کیلوگرم است. در حالی که لایه نرم کرک یا لایه داخلی آن به تنهایی 5/4 کیلوگرم در سال می باشد .

میزان بازده توده کرک : CLEAN FREECE YIELD
  
نسبت بازده کرک شسته و تمیز در شتر مابین 76% تا 83% است (LEUPOLD 1968 ، FARID 1980 ، WARDEH 1989 ) و در چین CHEING-PELIEU 1984، مشاهده کرد که بازده کرک در شتر دوکوهانه 68% است .
در مصر سلومه 1992 گزارش نمود که میزان بازده کرک شسته در شتران نر در فصل زمستان 56% و در شتران ماده 65% که این میزان در فصل تابستان در شتران نر 65% و درشتران ماده 62% بوده است.

 طول الیاف
  
الیاف در شتر بر دو نوعند : لایه خارجی که از مو تشکیل یافته و لایه داخلی که از پشم می باشد. لایه خارجی که از مو تشکیل شده دارای الیافی بلند است که طول الیاف آن به 5/37 سانتی متر می رسد (VON BORGEN 1963) .
   JULES-LABARTHE (1975) اظهار نمود که طول الیاف نرم شتر مابین 5 ـ 5/7 سانتی متر است در حالیکه طول الیاف خشن شتر مابین 10 ـ 25 سانتی متر است .
    در چین CHENG PEILIEU (1984) معتقد است که طول الیاف در شتر دوکوهانه مابین 7 ـ 8 سانتی متر می باشد .
در عربستان سعودی WARDEH (1989) اظهار نمود که طول الیاف مابین 5/3 تا 12 سانتی متر می باشد .
   HASSAN (1991) در اردن معتقد است که طویل ترین الیاف شتر الیاف منطقه کوهان و ناحیه شانه است که طول آن به 12 سانتی متر می رسد.
   سلومه (1992) درمصر از سیستم WIRA جهت اندازه گیری طول الیاف استفاده کرد و مشاهده کرد که طول الیاف در زمستان 6 سانتی متر و درتابستان 4 سانتی متر می باشد.

 قطر الیاف
  
VON BERGEN (1963) اظهار نمود که قطر الیاف کرک شتر در کشورهای مختلف به درستی معلوم نیست و مابین 5 تا 40 میکرون متفاوت است و همچنین این اختلاف در میزان تولید نوع کرک نیز خودنمائی می کند به طوری که تولید کرک در کشورهائی نظیر چین، مغولستان، ایران و افغانستان از نظر نوع متفاوت است به طوری که نسبت تولید موی خشن به پشم نرم در لایه داخلی از کشوری به کشور دیگر تفاوت می کند ( مقصود این است که بر اساس آب و هوای محیط اطراف شتر میزان کرک بر روی بدن شتر رشد می کند و این آب و هواست که در تعیین نسبت لایه داخلی (پشم نرم) به لایه خارجی (می) نقش اساسی دارد و این مسئله به نیاز حیوان برای تأمین گرمای بدن و همخوانی وی با شرایط آب و هوائی محیط اطراف باز می گردد به طوریکه در مناطق بسیار سرد لایه داخلی رشد فراوانی می کند تا درجه حرارت بدن حیوان را حفظ نماید و هرچه درجه حرارت محیط اطراف بالا رود، نیاز به رشد و نمو این لایه (پشم) کم می گردد و نیاز به رشد و نمو لایه خارجی (مو) افزایش می یابد زیرا که این لایه حیوان را از اشعه مستقیم خورشید محافظت می نماید .
LEUPOLD (1968) ، JULES-LABARTHE (2975) ، CHENG-PEILIEU (1984) اظهار نمودند که قطر الیاف شتر به ترتیب مابین 16 تا 18 ، 18 تا 19 ، 17 تا 19 میکرون است .
   FARID (1980) گزارش نمود که قطر الیاف در کشورهای عربی مابین 16 ـ 18 میکرون است در حالی که WARDEH (1989) اظهار می دارد که قطر الیاف در سوریه مابین 16 ـ 28 میکرون است .
   HASSAN (1981) گزارش نمود که قطر الیاف لایه خارجی در اردن مابین 16 تا 28 میکرون است سلومه (1992) قطر الیاف را در لایه خارجی در زمستان 54 میکرون و در تابستان 55 میکرون تعیین نمود. وی همچنین قطر الیاف را در لایه داخلی در زمستان 25 میکرون و در تابستان 28 میکرون اعلام نمود.

 انواع الیاف
  
VON MERGEN (1963) اظهار می نماید که پوشش خارجی در شتر از دو نوع الیاف تشکیل می شود که اختلاف زیادی با هم دارند، الیاف لایه خارجی بسیار خشن، سفت و محکم است در حالی که الیاف لایه داخلی بسیار نرم و لطیف است.
   میزان الیاف لایه خارجی در کشورهای مختلف متفاوت است به طوریکه در شتر دوکوهانه در مغولستان مقدار 5/22% از وزن کل کرک شتر را تشکیل می دهد در حالی که میزان الیاف لایه خارجی در شتران ایران 8/63% از وزن کرک شتر را تشکیل می دهد و در همین حال HASSAN (1991) در اردن نسبت الیاف لایه داخلی را در شتر یک کوهانه در حدود 50% ذکر نموده است.
   سلومه (1992) مشاهده نمود که پوشش خارجی شتر شامل تمامی انواع شناخته شده از الیاف مختلف است که در پشم گوسفند با آن مواجه می گردیم و عبارتند از: الیاف پشم حقیقی، مو، الیاف هتروتایپ HETRO FIBERS و الیاف کمپ و الیاف رنگین و نسبت میان این الیاف برحسب فصل، سن و شرایط محیطی تغییر می کند.

 الیاف دارای مدولا :
  
مدولا در تعیین نوع الیاف وویژگی های آن دارای نقش بسیار مهمی است. VON BERGEN (1963) اظهار می دارد که الیاف نرمی که شتر دارد الیافی است که دارای مدولا است و معمولاً مدولای آن تکه تکه است و مدولا رابطه مستقیمی با قطر اجمالی الیاف دارد و بر قطر الیاف و کشوری که در آن کرک به دست آمده است متکی است و نسبت الیاف مدولا دار از کشوری به کشور دیگر به شدت تفاوت می کند به طوریکه در شترهای دوکوهانه چین و مغولستان به میزان 5% کل الیاف است در حالیکه در شتران یک کوهانه ایران 43% کل الیاف می باشد و هنگامی که الیاف نرم باشد نسبت داشتن مدولا کاهش می یابد .
   اختلاف زیاد بین میزان مدولا در الیاف ما را قادر می سازد که حتی پس از طی مراحل مختلف صنعتی باز هم قادر باشیم به منشأ آن الیاف پی ببریم. بر حسب مثال الیاف تهیه شده از شتران دو کوهانه چینی دارای 7% الیاف مدولادار است در حالی که الیاف مخلوط تهیه شده از شتران یک کوهانه افغانی وایرانی دارای 23 % الیاف نرم مدولادار است. سلومه (1992) در مصر اقدام به اجرای تست تعیین نوع الیاف نمود و مشاهده کرد که توده کرک در فصل زمستان از الیاف زیر تشکیل یافته است :
   45% پشم ، 45% الیاف مدولادار ، 1% الیاف کمپ ، 9% الیاف رنگین و اظهار نمود که این نسبت در فصل تابستان و در جاهای مختلف بدن تفاوت می کند.

 مجموعه فولیکول ها و فولیکول های اولیه و ثانویه :
  
فولیکول های مو از مجموعه ای از فولیکول ها تشکیل می شود که حاوی فولیکول های اولیه و فولیکول های ثانویه می باشد.
Dolang & Nai (1962) اظهار کردند که فولیکول های مو در پوست شتر به صورت مجموعه ای از فولیکول ها هستند که در بافت همبند قرار دارند و به صورت Tuftes است که هر مجموعه بطور متوسط حاوی 28 فولیکول و شکل تمامی آنها بیضی شکل است که از نظر حجم با هم متفاوتند و دارای دو نوع فولیکول بزرگ مو وجود دارد که همراه آن یک غده عرقی و یک ماهیچه وجود دارد و به طور کلی سه فولیکول دیگر در مجموعه وجود دارد که دارای غده عرقی هستند و گاهی اوقات در مجموعه های بزرگ 4 تا 5 و حتی 6 فولیکول وجود دارد در حالی که در مجموعه های کوچک 1 تا 2 فولیکول وجود دارد Lee & Nilsan (1962) در جاهای مختلفی از بدن شتر مشاهده کردند که فولیکول های مو به صورت دسته ای Custers و دور از هم قرار می گیرند و هر دسته ای از سطح پوست به شکل غیر منظم بیرون می زند و از دسته های دیگر از لحاظ شکل متفاوت است و هر دسته ای حاوی 2 الی 3 فولیکول بزرگ برجسته منفرد است و گاهی نیز دیده شده که 2 الی 5 مجموعه مو که دارای فولیکول های کوچک هستند به هم چسبیده اند و هر مجموعه ای از مجموعه ها معمولاً از 2 تا 9 فولیکول تشکیل می شود .
   Mehdi (1979) مشاهده کرد که نظم و ترتیب فولیکول های مو در شتر با سایر پستانداران اهلی تفاوت دارد و فولیکول های مو در شتر به صورت مجموعه هائی است که هرچند مجموعه یک دسته را تشکیل میدهند و هر مجموعه نیز به خودی خود از 2 الی 4 فولیکول بزرگ مو و از 2 تا 5 فولیکول ثانویه تشکیل می گردد و یک دسته مو بطور کامل بوسیله بافت همبند مشخصی و غلاف آشکاری احاطه شده است.
   Kamel.et.al (1986) اظهار نمودند که فولیکول های مو در مجموعه های آشکاری مرتب و منظم شده است که هر مجموعه به طور کلی از یک فولیکول بزرگ و تعدادی فولیکول ثانویه کوچک تشکیل شده است. فولیکول بزرگ به نظر می رسد که عمیق تر از فولیکول های ثانویه کوچک درپوست فرو رفته است.
   تعداد فولیکول های هر مجموعه درجاهای مختلف بدن متفاوت است به طوریکه در منطقه کوهان هر مجموعه 25 فولیکول و در منطقه کپل 35 فولیکول و در منطقه پشت 20 فولیکول دارد. همچنین تعداد مجموعه های مو در سانتی متر مربع، درمنطقه کوهان 114 مجموعه ، در منطقه کپل 96 مجموعه و در منطقه پشت 75 مجموعه است.
   سلومه (1992) مشاهده کرد که فولیکول ها در مجموعه های واضحی که به وسیله بافت همبند احاطه شده رشد و نمو می کند و همچنین ملاحظه کرد که طریقه و طبیعت رشد و نمو این فولیکول ها در شتر با طبیعت رشد و نمو فولیکول ها در گوسفندان تفاوت دارد و این مجموعه در هر سانتی متر مربع از لحاظ دارا بودن فولیکول ها و همچنین غدد عرقی با هم تفاوت دارند و حتی بر روی بدن یک نفر شتر این اختلاف محسوس است به طوریکه تراکم این مجموعه ها در منطقه کپل بالاترین تراکم را دارد و درمنطقه کوهان کمترین تراکم را دارد.

منابع مورد استفاده :

1-AGLAND , P.B.E. (1932) : NOTES ON THE CAMEL IN EASTERN SUDAN – SUDAN NOTES REC. 15 (1) PP: 119-149.
2-AL – SULTAN , S.A. (1986) : CAMELS IN KUWAIT. IN THE CAMEL DEVELOPMENT RESSSSSWARCII. PROCEDEDINGS OF KUWAIT SEMINAR. 20-23 OCTOBER , 1956. (MINEADEP AND FAO) , ROME , 1988.
3-ASAD , T. (1970) : THE KABABISH POWER : OUTHRITY AND CONSENT IN A NOMADIC TRIBE,C, HURST AND CO. LONDON PP: 263.
4-CHAPMAN , M.J. (1985) : WORLD ANIMAL REEEVIEW 55:14.
5-CHENG , PEILIEU 91984) : LIVESTOCK BREEDS OF CHINA . ROME: FOOD AND AGRICULTURAL ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONS.6- DORMAN, A.E. 91986) : ASPECTS OF THE HUSBANRY AND MANAGEMENT OF THE GENUS CAMELUS, IN 9 THE CAMEL IN HEALTH AND DISEASE ) ED. BY. HIGGINS , A.J. 1 ST ED. 1989 BAILLIERE TINDALL LONDON.
6-EL-AMIN , F.M. (1979) : THE DROMEDARY CAMEL OF THE SUDAN. PAPER PRESENTED AT THE WORKSHOP ON CAMEL , KHARTOUM , 18-20 DECEMBER 1979. IFS (INTERNATIONAL FOUNDATION FOR SCIENCE ) PROVISIONAL REPORT , PP: 35-53.
7-FARID , M.F.A. ( 1980 ) : CAMELS IN THE ARAB WORLD – THE ARAB CENTER FOR THE STUDIES OF ARAB LONDS. DAMAS SYRIA.
8-HARTLEY , J.B. (1979) : CAMEL IN THE HORN OF AFRICA. IN : CAMEL. IFS SYMPOSIUM SUD , 109-124.
9-HASSAN , N.I. (1991) : STUDIES ON CAMEL IN HAMAD BASIN. PAPER PRESENTED AT THE INTERNATIONAL CONFERENCE ON CAMEL PRODUCTION AND IMPROVENT. TOBRUK , LIBYA.
10-OSEPH , M.L. (1977) : INTRODUCT ORY TEXTILE SCIENCE. 3TH. ED. RINEHART AND WINSTON , PP: 101. USA.
11-JULES – LABARTHE : (1975) : ELEMENTS OF TEXTILES. MACMILLAN PUBLISH , CO . INC. NEW – YORK. COLLIER MACMILLAN PUBLISHERS, LONDON.
12-KHANNA, N.D. (1988) : ANNUAL REPORT , FOR , NATIONAL RESEATCII CENTERE ON BIKANER, P.B. NO : 07. JORBEER , BIKANER : 334001 ( RAJASTHAN) , INDIA , PP: 59-53.
13-KNOESS , K.H. (1976) : ASSIGNMENT REPORT ON ANIMAL PRODUCTION IN MIDDLE AWASH VALLEY. ROME . F A O PP : 57.
14-LEUPOLD , J. (1968) : LE CHAMEAU : IMPORTANT ANIMAL DOMESTIQUE DES PAYS SUB- TROPICAUX. IN : LES CAIHERS BLEUS VETERINARES 1968 (15) PP: 1-6
15-MUKASA . MUGERWA , E . (1981) : THE CAMEL ( CAMELUS DROMEDARIUS) A BIBLIOGRAPHICAL REVIEW . PUBLISHED BY INTERNATIONAL LIVESTOCK CENTRE FOR AFRICA ADDIS ABABA , ETHIOPIA , PP: 79-80.
16-NANDA , P.N. (1957) : CAMEL AND THEIR MANAGEMENT. DELHI , ICAR ( INDIAN COWNCIL OF AGRICULTURAL RESEARCH ) 1963 , PP: 17.
17-QURESHI , M.H. (1986) : THE CAMEL IN PAKISTAN. IN : THE CAMEL DEVELOPMENT RESEARCH. PROCEEDINGS OF KUWAIT SEMINAR. 20-23 OCTOBER , 1986. (MINEADEP AND FAO) ROME , 1988. PP:44.
18-SINGH , H. (1966) CAMEL CAREINTENSIVE AAGRIC , JANUARY 1966 PP:9-12.
19-YAGIL . R (1982) : WORLD ANIMAL REVIEW.
20-VON BERGEN , W.& MAURESBERGER , H.R (1963) : AMEERICAN WOOL HANDBOOK. TEXTILE BOOK PUBLISHER , INC. NEW YIRK.
21-WARDEH , M.F. (1986) : ARABIAN CAMELS : ORIGIN , BREEDS AND HUSBANDRY. AL MALLAH PUBL. DAMASCUS (500 PP. ARABIC).

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠
خصوصیات شتران گوشتی ، شیری، سواری
ترجمه : دکتر احسان مقدس
تاریخ ترجمه: پاییز 1379

 

  همانطور که می دانیم اغلب دامهای اهلی که آدمی از تولیدات آنها بهره مند می گردد همچون گاوها و گوسفندها، در طی سالیان دراز در اثر تغییرات فیزیولوژیک و مورفولوژیک به گونه ای تغییر یافته اند که در یکی از زمینه های تولیدی مانند شیر و یا گوشت تخصص یافته اند و شتر تنها حیوانی است که وارد این عرصه نشده است زیرا که معلومات کافی و لازم جهت تقسیم بندی وی وجود نداشته است و در این  مطالعه و بررسی مختصر سعی می شود که به دسته بندی صفات و خصوصیات مختلف شتران بپردازیم.
  شتر از دیرباز و تا روزگار ما در تمامی زمینه ها ، چه سواری و بارکشی و چه تولیدی به کار گرفته شده است. بدون آنکه هیچگونه بررسی بر روی صفات و خصوصیات این حیوان از لحاظ تولید و یا بارکشی شده باشد و چه بسا بسیاری از گونه های خوب تولید شیر و یا گوشت به علت استفاده از آنها در بارکشی و سواری و یا به سبب تغذیه و مدیریت نامناسب از بین رفته باشند و از دیگر مشکلات در این زمینه یکی این است که شتر معمولاً د رمناطق بیابانی و محروم وجود دارد و اغلب شترداران و دست اندرکاران پرورش شتر را افراد بی سواد و آموزش ندیده تشکیل می دهند که این گونه افراد هیچگونه توجهی به دسته بندی شتران و بررسی خصوصیات نژادهای گوشتی و شیری و غیره ندارند و علاوه بر آن مراکز علمی نیز کمتر به این موضوع پرداخته اند و اینها همه باعث شده است که بحث و بررسی در این زمینه به تأخیر افتاده و راههای بهبود تولید و اصلاح نژاد شتر دیرتر از سایر حیوانات مورد بررسی قرار گیرد. و در طی سالهای 1984 تا 1990 در مرکز مطالعات و بررسیهای شتر در طرابلس، لیبی، اقدام به بررسی در این زمینه شد و با اندازه گیریهای مختلف اندام شتران و مطالعه صفات و خصوصیات ظاهری ، تولیدی شتران در طی وضعیت های مختلف تغذیه و مدیریت و مقایسه آن با مطالعات و بررسیهای مشابه در کشورهای سومالی، سعودی، تونس، سودان و مراکش ، اقدام به تعیین خصوصیات نژادی شتران گردید :

الف ـ خصوصیات شتران (( بارکش، شخم زن و کاری ))
این خصوصیات عبارتند از :
1ـ سر بزرگ و گردن دراز
2ـ جثه بزرگ ، قوی و سنگین وزن و شانه ها پهن و کشیده
3ـ دست ها و پاها قوی و کشیده و کوهان مرتفع
4ـ کف پاها بزرگ و پهن
5ـ شکم توپر و ضخیم
6ـ پاها قوی و محکم
7ـ رفتار آرام
8 ـ دارای قدرت بارکشی 250 ـ 300 کیلوگرم بار برای مسافتهای طولانی
9ـ این شتران جهت حمل و نقل بار، شخم زنی، آسیاب کردن حبوبات و کشیدن آب از چاه ها مورد استفاده قرار می گیرند .

ب ـ خصوصیات شتران سواری
1ـ بدنشان مثلثی شکل و کم حجم است که معمولاً در ناحیه لگن لاغر است و محیط بدن در ناحیه کوهان 110 ـ 130 سانتیمتر است.
2ـ فاصله میان کوهان تا شانه بیشتر از فاصله کوهان تا لگن است.
3ـ پاها باریک و کشیده است که ارتفاع آنها مابین 170 ـ 190 سانتیمتر است.
4ـ کف پاهای جلوئی متوسط و یا پهن است اما کف پاهای عقبی کوچک است.
5ـ سر کوچک و گردن بلند و دراز و باریک است.
6ـ چشم ها بزرگ و ابروها بلند است.
7ـ گوش ها نوک تیز و ایستاده اند.
8 ـ پستان ها بسیار کوچک و تولید شیر شتر ماده فقط برای دیلاق ها کافی است.
9ـ عضلات پاهای عقبی و شانه بسیار قوی هستند.
10ـ دم کوتاه
11ـ کوهان نوک تیز بوده و پهن می باشد.
12ـ پینه جناغ سینه واضح و بزرگ و آشکار است.
13ـ سرعت شتران خوبست و می توانند مسافت 90 ـ 120 کیلومتر در روز را بپیمایند.

 

ج ـ خصوصیات شتران شیری
خصوصیات این گونه شتران عبارتند از :
1ـ شکم بزرگ و برآمده است.
2ـ بدن بزرگ که عرض آن مابین 150 ـ 170 سانتیمتر است.
3ـ گردن دراز و سر نیز کشیده است.
4ـ دنده ها بطور منظم در کنار هم قرار گرفته و فاصله بین آنها واضح است.
5ـ پاها دارای بلندی و ارتفاع متوسط بوده و کف پاها بزرگ است.
6ـ کوهان دائره ای شکل بوده و اندکی به سوی چپ متمایل است.
7ـ معمولاً لب پایینی تا حدودی به طرف پائین آویزان است.
8 ـ پستان بزرگ بوده و دارای خصوصیات زیر است :
الف ـ عمق پستان مابین 5/13 ـ 16 سم
ب ـ عرض پستان مابین 17 ـ 20 سم
ج ـ طول تیت های جلوئی در حالت خشکی 2ـ3 سم و طول تیت های عقبی در حالت خشکی 3 ـ 5/3 سانتیمتر است.
د ـ طول تیت ها در حالت شیردهی 5ـ6 سانتیمتر
هـ ـ فاصله میان تیت های جلوئی 15ـ 18 سانتیمتر و محیط تیت عقبی در حالت شیردهی 8ـ9 سانتیمتر
9ـ میزان شیردهی روزانه مابین 6ـ12 لیتر است.

د ـ خصوصیات شتران گوشتی

1ـ بدن آنها دایره ای و گرد است و عرض آن مابین 120 ـ 140 سانتیمتر است.
2ـ دنده ها منظم است و تا حدودی به هم فشرده یعنی این که مسافت و فاصله بین آنها کوچک و غیر واضح است.
3ـ محیط بدن در ناحیه کوهان مابین 250 ـ 270 سانتیمتر است.
4ـ گردن کوتاه و کلفت است و سر تقریباً مربعی شکل است.
5ـ طول پاها متوسط بوده و حجم کف پاها هم متوسط است.
6ـ کوهان بلند و نوک تیز است.
7ـ پاهای عقبی و ران ها پرگوشت است.
8 ـ میزان شیردهی آنها مابین 5/1 ـ 3 لیتر در روز است.
9ـ پستان ها کوچک است و به بدن چسبیده است.
10ـ میزان بازده لاشه مابین 50ـ56% است.

 

 
منبع مورد استفاده :

1ـ نتایج البحوث والدراسات المنفذه بالمرکز (العد) لیبیا ـ اعداد دکتر عاشور شریحه .
نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠

 

 

درآمدی برشناخت نژادهای شتردر ایران
تألیف :
دکتر احسان مقدس
مهندس کاظم پیشنماز زاده
تاریخ انتشار : اسفند 1376
 

مقدمه :
پرورش شتردر کشور ما سابقه دیرینه دارد و نیاکان ما از دیر باز ، از گوشت ، پشم و شیر شتر استفاده می کردند . در مورد مبدا و منشاء و زمان دقیق اهلی شدن شتر یک کوهانه عقاید و نظریه های متفاوتی وجود دارد ، بعضی موطن اصلی شتر یک کوهانه را عربستان دانسته و معتقدند که این حیوان از عربستان ، به آسیای صغیر ، آفریقا ، و سپس به سایر نقاط جهان رفته است و بعضی دیگر موطن اصلی شتر را ایران دانسته اند . اما در مورد مکان اهلی شدن شتر های دو کوهانه بشتر پژوهشگران معتقدند که شتر دو کوهانه در منطقه خراسان بزرگ ، مغولستان ،چین ، افغانستان ، و آسیای میانه بوده است و گروهی معتقدند که واژه BECTARIAN که در زبان انگلیسی به شتر دو کوهانه اطلاق می شود از ریشه BACTAR یا باختر است.در کتاب اوستا، کتاب مذهبی ایرانیان پیش از اسلام ، مطالب زیادی درباره شتر ذکر شده و نگهداری و حمایت از شترتوصیه شده است و حتی آنجاکه از درمان بیماران سخن می گویند ،به عنوان حق العلاج برای رئیس خانواده ، معادل یک الاغ و برای رئیس شهرستان یک شتر دستمزد تعیین شده است و این حق العلاج در حقیقت دستمزدی بوده است که پزشک پس از درمان بیمار دریافت می کرده است . در کتاب «خرده اوستا» فصل «آفرینگان گهنبار» آیه 10 می گوید :
«آن کس که از روی راستی و نیکی و برای روان خویش در این جهان هزار ماده شتر یا بچه شتر به مردان پاکدین بخشیده باشد در جهان دیگر مزدی بزرگ از آن اوست »
در آیین زرتشت ، شتر مظهر قدرت بوده است و «بارتولومه» نام زرتشت را به معنی «دارنده شتر پیر» دانسته است و معتقد است که این نام از دو کلمه ( زیریت ) و (اشتر ) تشکیل یافته است و برخی دیگر از محققان واژه (زرتشت ) را به معنی دارنده شتر زرد یا زرین دانسته اند .
بر طبق حفاری های به عمل آمده در شهر باستانی شوش ، بر روی ظروف سفالی تصویر شتر از دوره های قبل از هخامنشیان به چشم می خورد علاوه بر آن نقوش برجسته سر شتری نیز در بناهای باستانی کردستان یافت شده است که سابقه استفاده از شتر را به دوران مادها و حتی پیش تر از آن ، به دوره مهاجرت آریائیان به فلات قاره ایران می رساند و هردوت مورخ معروف در این باره می نویسد که مادها در جنگ با آشوریها در سال 744 قبل از میلاد از شتر استفاده نمودند . پیرنیا در تاریخ ایران باستان می گوید که در ازمنه مختلف تاریخی ، شتر در ایران وجود داشته که بیشتر آن ها شتران یک کوهانه و به مقدار کمتر شترهای دو کوهانه بوده است، شترهای بلوچی در آن زمان از نظر سرعت شهرت خوبی داشته اند.
در ایران باستان ، داشتن شتر زیاد از افتخارات اشخاص محسوب می شد چون این حیوان در جنگ و صلح برای حمل آذوقه و غنائم و اسلحه مفید بوده است ، و اغلب صاحبان آنان بنام شتران خود تخلص می یافتند و پادشاهان غالباً میزان مالیات و باج و خراج خود را به تعداد شتر با بار و اشیاء قیمتی تعیین می کردند .در نوشته های هردوت علت پیروزی کوروش کبیر بر کرزوس پادشاه لیدی چنین ذکر شده است :
« کوروش به پیشنهاد «هارپاک» دستور داد شتر های بنه را پیش صف سپاهیان واداشتند و اسب های سواره نظام «لیدی» از هیکل و بوی شترها رم کردندوباعث شدند که شیرازه لشکر لیدی از هم گسیخته شود و این درهم ریختگی باعث پیروزی کورو ش شد » .
در خرابه های تخت جمشید ، نقوش برجسته ای بر دیوارها وجود دارد که نمایانگر بار یافتن یکی از اقوام تحت سلطه پادشاهی ایران به نزد شاه است و این اقوام به همراه خود یک شتر دو کوهانه به عنوان پیشکش تقدیم شاه ایران می نمایند . همچنین گفته شده قسمت اعظم تجهیزات ارتش داریوش به وسیله شتر حمل می شده است و در سپاه «یزدگرد سوم» تنها پنجاه هزار شتر خدمت می کرده اند .
جاده ابریشم که از دو سه هزار سال قبل از شمال چین ، مغولستان و افغانستان و شمال ایران می گذشته ، با کشور ما در ارتباط مداوم بوده و بازرگانان ایرانی محصولات ابریشم را از چین خریداری و به کشورهای عرب ، بخصوص امپراطوری روم با شتر منتقل می کرده اند . تولید کرم ابریشم در خراسان ، مازندران و گیلان نیز در اثر ارتباطات فوق در طی قرون متمادی پر رونق بوده و متاسفانه در قرن اخیر رو به انحطاط گذارده است . شترهائی که در قافله های جاده ابریشم در حرکت بوده اند ، از نژاد شتر دو کوهانه بوده و سم های مقاومی برای زمین های سنگلاخ داشته اند . همچنین به علت پشم و کرک زیادی که در بدن داشته اند ، در هوای سرد و باد و طوفان هائی که معمولاً در مناطق کویری مغولستان و دامنه کوههای هیمالیا وجود داشته ، حفاظت می شده اند .
 در روایات تاریخی آمده است ، که قبل از اینکه اعراب مسلمان سرزمین ماوراءالنهر را فتح نمایند در این سرزمین سکه هائی بنام سکه های خوارزمی رواج داشته است که برخی از این سکه ها دارای نقوش آتشکده و تصاویر پادشاهان وبر برخی دیگر تصویر شتری نقش بسته بود که به سمت راست متوجه بوده است و نقش شتر بر روی این سکه ها می تواند ما را از اهمیت این دام در زندگی روزمره ماوراءالنهر مطلع سازد و تا آنجا که نگارندگان مطلع اند در میان سکه های باستانی بغیر از سکه های خوارزمی ، سکه دیگری یافت نشده است که نقش شتر بر آن منقوش شده باشد .
در افسانه ها آمده است هنگامی که نادر شاه افشار به قصد تسخیر هندوستان عازم آن دیار بود ، با لشگری انبوه از فیل سواران مواجه گردید، جهت مقابله با آنان با سرداران خود مشورت کرد و عاقبت الامر دستور داد که شتران لشکرش را جمع آوری نمایند و بر پشت آنان هیمه ای بست و دستور داد که آن هیمه را آتش زدند و بدین گونه بود که شتران نادر شاه از آتش ترسیدند وبه سوی لشکر هند رم کردند وفیل ها نیز با دید شترهایی که بر پشت خود آتش حمل می کردند به نوبه خود رم کردند ولشکریان هند را زیر دست وپای خود له کردند واین امر باعث شد که هندیان متحمل شکست بزرگی گردیدند.
در اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی ، شترهای بلوچستان و کرمان در ژاندارمری جهت حمل و نقل افراد و وسایل بکار می رفته است و ما در ایران دارای هنگ های شتر سوار بوده ایم ، بطوریکه در سال 1319 بیماری سورا تلفات زیادی به هنگ 11 جماز مکران وارد آورد و همچنین در اوایل تاسیس اداره پست در ایران ، در مناطق دور دست و صعب العبور کویری از شتران برای حمل بسته های پستی استفاده می شده است ، و تا همین چند دهه قبل شترهای ورامین و کرج نیز بخصوص در تابستان ، میوه تهران را از مزارع به بازارها و میدان های جنوب شهر منتقل می کردند.
بنابر گزارشات وزارت کشاورزی تعداد شتر در سال 1354 به 300000نفر می رسیده است که این تعداد به تدریج رو به کاهش کذارده و اکنون به کمتر از 140000 نفر رسیده است. در ایران سه نژاد شتر وجود دارد که عبارتند از : نژاد شتر های دو کوهانه ، یک کوهانه و آمیخته که این نژادها دارای تیره های متعددی اند و در این مقاله اقدام به بررسی این تیره ها شده است .


اولاد-نژاد دوکوهانه :
همانطور که می دانیم نواحی گسترش و پراکندگی شتر دو کوهانه بیشتر در آسیای مرکزی ، چین ، مغولستان و افغانستان و به میزان کمتر ایران و ترکیه می باشد . تعداد این شتران در ایران بسیار اندک است و فقط در استان آذر بایجان شرقی و اردبیل و گلستان وجود دارند . اطلاعات جمع آوری شده نشان می دهد که شتر های دو کوهانه از چهار سالگی برای کار مناسب بوده و تا سن 20 سالگی و گاهی 25 سالگی از آنها کار کشیده می شود . متوسط باری را که آنها می توانند حمل کنند 100 تا 150 کیلوگرم است که این موضوع مستقیماً با وضع جسمانی و مسافتی را که باید طی نمایند بستگی دارد . معمولاً مسافت های بین 5-15 کیلومتر را کوتاه و مسافت های بین 30-45 و گاهی 60 کیلومتر را طولانی می گویند . در مسافتهای کوتاه می توان مقدار بار را تا 250 و حتی 300 کیلوگرم افزایش داد .
میزان شیر شتر های دو کوهانه در آذربایجان علاوه بر شیری که در اختیار بچه شتر در حد سیری قرار می گیرد در یک دوره 16 تا18 ماه شیرواری 100 کیلوگرم و بندرت به 300 کیلوگرم می رسد.

در ایران ما دو گونه شتر دو کوهانه داریم که عبارتند از :
1- شتر دو کوهانه پا بلند .
2- شتر دو کوهانه پا کوتاه .


1 .شتر دو کوهانه پا بلند :
پراکندگی این نژاد بیشتر در استانهای اردبیل و آذربایجان شرقی مخصوصا در دشت مغان است . این شتران بیشتر برای حمل بار در مناطق سرد و خشک بکار می روند .رنگ پوست و پشم آنها اکثراً قهوه ای و قهوه ای تیره است و در زمستان تقریبا برنگ قرمز در می آید .اندازه پشم تولیدی آنها بیشتر از پشم شتران یک کوهانه ، و میزان پشم در بالای دستها ، زیر گردن و بالای گردن بیشتر از سایر جاهای بدن است .میزان تولید پشم نژاد پا بلند کمتر از میزان تولید پشم نژاد پا کوتاه است . خصوصیات این نژاد عبارتد از : داشتن دو کوهان گرد و برجسته متمایز است که کوهان اول بر روی استخوان خاجی قرار داد . قسمت بالای این کوهانها نیز پوشیده از پشم های بلند است . که رنگ آنها معمولا ً تیره تر از رنگ پشم سایر اجزای بدن است ، این شتران همچنین دارای گردنی ستبر و قوی می باشند که آنان را برای حمل بار یاری می دهد ، ستون فقرات پوشیده از گوشت است (کوهان ها در مقایسه با کوهان های شتران پا کوتاه ، از یکدیگر فاصله بیشتری دارند.) پاها کشیده و بلند است ، و دست ها کوچکتر از پاها بوده و قسمت بالائی آن ها پوشیده از پشم انبوه است . این شتران توسط عشایر « ایل سون » نگهداری می شوند .آمار دقیقی از آنان در دست نیست و تعدادشان در حدود 40 نفر شتر است .

2- شتردوکوهانه پاکوتاه :
این نژاد نیز در استان های اردبیل و آذربایجان شرقی وجود دارد ، رنگ پشم آنها قهوه ای و قهوه ای تیره است . میزان تولید پشم آن ها بیشتر از نژاد پابلند است . این نژاد نیز در دشت مغان و در نزد عشایر «ایل سون » نگهداری می شود . از این نژاد نیز برای بارکشی استفاده می شود . تعدادشان بسیار اندک است و در حدود 30-40 نفر است.میزان گوشت آنان با میزان گوشت پابلند مساوی است ، اما میزان تولید پشم آنان از میزان تولید پابلند بیشتر است ، پاهایشان در مقایسه یا در مقایسه یا نژاد پا بلند کوتاه تر است. ارتفاع این شتران در مقایسه با ارتفاع شتران پابلند کمتر است و کوهان ها در شتران پاکوتاه نزدیک به هم می باشند.

3 - نژاد شتر آمیخته :
شتر آمیخته شتری است که از تلاقی شترهای دوکوهانه ویک کوهانه بوجود می آید . این روش در کشورهای روسیه ، افغانستان ، ایران و ترکیه رواج دارد. نسل F1 حاصل از این تلاقی در کشورهای مختلف بنام های گوناگون خوانده می شوند . مثلا در ترکیه تولو Tulu ، در عربستان سعودی ماجن Majen ، در ترکمنستان اینر Iner ، و در قزاقستان بوتوآر Bertuar گفته می شود . در ایران نیز ، نسل F1 چنانچه شتر نر بود به آن بوغور Boghor و چنانچه ماده بود هاچامایا Hachamaia نامیده می شود . بطور کلی نسل F1 از این نوع تلاقی اکثراً بزرگتر و سنگین تر از پدر و مادر خود می باشند.چنانکه بلندی آنها به 23/2 متر و وزن بدن به 900تا950 کیلوگرم می رسد. بدین جهت بیشتر از آنها برای بارکشی و شخم زنی استفاده می شود . کار با آنها آسان تر است چون آنها صبور تر بوده و همچنین این شتران زودتر از شتران یک کوهانه و دو کوهانه بالغ می شوند.
نسل F1 را اگر با شتر نر دو کوهانه آمیزش دهند حاصل آن شتر دو کوهانه خواهد بود که تنبل ، کودن ، ضعیف و غیر طبیعی ( آنورمال )است ، بدین جهت از تلاقی نسل F1 به بعد توصیه نمی شود . تعداد شترهای آمیخته در حدود 200 نفر شتر است.
شتر آمیخته دامی است پر قدرت که بوسیله پالان مورد استفاده قرار گرفته من حیث المجموع خوش اندام بوده و سر کوچک بی نهایت ظریف ، سر و گردن کوتاه خیلی کشیده ، دم کوتاه ، کرک های دراز و مجعد روی پیشانی و قفا ، و زیر چانه دارد و لب تحتانی و سر و گردن و سینه و ساعد و دم آن کشیده است ، و همانطور که گفته شد این شتران ، شترانی چاق و سنگین هستند که با ظرفیت کار شدید تناسب دارند.

نژاد یک کوهانه :
اکثریت شتران کشور را شتران یک کوهانه تشکیل می دهند که این شتران در چهارده استان کشور پراکنده اند، که این استانها عبارتند از سیستان و بلوچستان ، خراسان، یزد ،کرمان ، گلستان سمنان ، هرمزگان ، بوشهر ، فارس ، خوزستان ، اصفهان و آذر بایجان شرقی ، اردبیل و قم که از این میان بالاترین تعداد شتران در دو استان سیستان و بلوچستان و خراسان وجود دارد . شتران یک کوهانه ایران دارای تیره های مختلفی اند که ما در اینجا به بررسی این تیره ها بصورت اجمالی می پردازیم .


1- شتر ترکمن :
شتر یک کوهانه با چثه ای قوی است که جزو شتران شیری می باشد بیشتر در منطقه ترکمن صحرا ، گرگان و گنبد و شمال استان خراسان پراکنده اند و جمعیت آن در حدود 3300 نفر می باشد . شتر ترکمنی ز لحاظ سواری نیز مورد استفاده قرار می گیرد حد متوسط بار برای شترهای متوسط الجثه 140 کیلوگرم است که می تواند آن را روزانه تا مسافت 35- 45 کیلومترحمل کند.ترکمن ها شتر را به اسامی متفاوتی می خوانند :بارگار ، ارونا ، لوک، مایا، کایونف بلخی ، نرجا و غیره . رنگ شتر تر کمن معمولا ً از قهوه ای روشن تا قهوه ای تیره است. پشم آن تا حدودی مجعد است که این صفت آن را از سایر شترها متمایز می سازد . در گذشته های نه چندان دور ، تجار شتر آذر بایجانی به منطقه تر کمن صحرا می رفتند و این شترها را از ترکمن ها می خریدند و به شاهرود و سایر شهر ها می بردند . به همین جهت است که تعداد اندکی از این شتر ها در آذربایجان شرقی نیز دیده شده اند . پشم شتر تر کمن را هر سال در بهار می چینند و پشم چینی کار مردان ترکمن است . براساس آمار اداره کشاورزی گنبد کاووس (1364) تعداد شتران ترکمن در حدود 3000 نفر بوده است که از این تعداد هزار نفر در حومه گنبد کاووس و هزار و سیصد نفر در مراوه تپه و هفتصد نفر در « داشلی برون » بوده است . در طی بررسی هائی که گوکلانی (1366) بر روی شتر ترکمن نموده است اظهار می دارد که اسدیته شیر این شتران (21/0 %) وزن مخصوص آن (1031) میزان چربی آن (16/4 %) میزان لاکتوز (24/4 %) ماده خشک(38/12%) خاکستر (77/0 %) و پروتئین (9/2 %) بوده است . میانگین طول بدن شتران ترکمن 145 سانتیمتر و میانگین ارتفاع بدن 175سانتیمتر ، و میانگین دور سینه 189سانتیمتر و میانگین عمق سینه 83 سانتیمتر و میانگین تولید سالیانه کرک در حدود دو کیلوگرم و میانگین لاشه کشتار شده 187 کیلو گرم و میانگین وزن دیلاقهای متولد شده 23 کیلو گرم است .



2- شتران بلوچی
این شتران جزو نژاد گوشتی شیری هستند و در سطح استان سیستان و بلوچستان مخصوصاً اطراف زاهدان ، خاش ، ایرانشهر و چابهار پراکنده اند ، این شتران کم پشم هستند و حهت بارکشی و سواری نیز از آنها استفاده می شود و بسیاری از کالاهای قاچاق توسط این حیوان بین مرزنشینان دو کشور ایران و پاکستان رد و بدل می گرددو با توجه به اینکه قیمت شتر در این منطقه پائین تر از قیمت آن در بسیاری از استانهای دیگر است به همین جهت بسیاری از تجار چوبدار اقدام به خرید این شتران نموده و جهت کشتار ، این شتران را به استانهای خراسان ، اصفهان و یزد ، تهران و قم و سمنان می برند .

3- شتر بندری
این شتر جزو شتران سواری و بارکش است ، که نامهای رواحیه ، جماز ، و پرنده نیز نامیده می شود این شتران کم پشم ، لاغرو بسیار تندرو هستند و ساعتی 35-45 کیلو متر طی طریق می کنند .این تیپ شتران بیشتر در استانهای هرمزان ، کرمان ، بوشهر و جنوب استان هرمزگان پراکنده شده اند .شترهای بندری سبک وزن (نر بالغ حدود 600 و ماده بالغ حدود 400 کیلوگرم ) با بدن کشیده و پاهای بلند و استخوانهای آنها در عین قوی بودن چندان ضخیم نمی باشد . سر بطور نسبی کوچک پیشانی برجسته ، گردن باریک ، کوتاه و عضلانی بوده و در محل الصاق به شانه فرم متناسبی دارد .قسمت عقب بدن کوتاه ، عضلانی و شیب دار است . رانها فشرده و عضلانی بوده و با مشاهده از عقب زیاد فاصله ندارند . پوست نازک و موهای کوتاه و فشرده دارند .

4- شتر کلکوئی
منطقه اصلی محل زیست این شتر استان فارس بوده است ، و در حدود دویست سال پیش با ایل کلکوئی از فارس به اطراف قم برده شد و هنوز در اطراف قم و تهران موجود اند از این شتران قبلا جهت بارکشی و سواره در ارتش استفاده می شد و هنگی بنام شتران جماز وجود داشت که در حقیقت بخش سواری نظام ارتش را تشکیل می داد . و ایل کلکوئی وظیفه نگهداری این شتران را بر عهده داشت و پس از فروپاشی هنگ شتران جماز و گرایش افراد ایل کلکوئی به شهرنشینی تعداد شتران این ایل روز به روز کاهش گذاشت و اکنون گله های پراکنده از این شتران در کویر قم ، و مسیله تا دریاچه نمک پراکنده اند . وزن نر بالغ 800 کیلورم و ماده بالغ حدود 600 کیلوگرم است و ارتفاع نرها حدود 1888 سانتیمتر است و حدود 1500 نفر از این نژاد بطور ناخالص وجود دارد .

منبع :
ماهنامه مزرعه ، شماره 11 ، بهمن واسفتد 1376 ، ص73 - 78

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠

برآورد سن شتر

 

به نقل از کتاب شتر وپرورش آن

تالیف دکتر محمد مصطفی شکری

ترجمه : دکتر احسان مقدس 

 

 

پس از تولد « بتدریج دندان های شیری ظاهری می شوند « به طوری که در دو هفته اول پس از تولد « دو دندان  ثنایای پیشین فک پایین می رویند وسپس در هفته دوم تا  چهارم ، دودندان  ثنایای میانی فک پایین نیش می زنند . در همین زمان است که به ترتیب دندان های سه گانه پیش آسیای بالا ونیز دندان های دوگانه پیش آسیای پایین در می آیند وسپس طی یک ماه ونیم تا دوماه « دو دندان ثنایای کناری فک پایین می رویند . پس از آن طی دو تا چهارماه ، دندان های نیش فک بالا  وپایین وهم چنین دندان های ثنایای کناری فک بالا نیش می زنند . دندان های شیری در سن شش ماهگی کامل می شوند وتعداد آن ها در دو فک بالا وپایین به 22 دندان می رسد « بدین صورت که در فک بالا دو دندان ثنایا « دو دندان نیش وشش دندان آسیا ودر فک پایین شش دندان ثنایا « دو دندان نیش وچهار دندان آسیا وجود  خواهند داشت . فرمول دندان های شیری شتر بدین ترتیب می باشد :

 

                                             ثنایا               نیش             آسیا

                                              2          /       2        /        6                                 فک بالایی

                                    ________________________________________________

 

                                             6            /      2        /        4                                فک پایینی

رویش دندان های همیشگی با ظهور نخستین دندان آسیا در دو فک بالا وپایین در سن یک سالگی تا پانزده ماهگی آغاز می شود . دومین آسیا در سن دو ونیم تا سه سالگی ظاهر می شود . دو دندان ثنایای پیشین فک پایین در سن چهار ونیم تا پنج سالگی جای خود را به دندان های همیشگی می دهند . سپس دندان آسیای سوم از دندان های آسیای دایمی در فک بالا وپایین ظاهر می شود وهمچنین دودندان پیش آسیای دوم وسوم در فک بالا ودندان پیش آسیای دوم در فک پایین طی سنین پنج تا پنج ونیم سالگی جای خود را به دندان های همیشگی می سپارند .

در سن پنج ونیم تا شش سالگی ، ثنایای میانی فک پایین با دندان های دایمی جایگزین می شوند ودر سنین شش ونیم تا هفت سالگی ، رفته رفته نیش ها وثنایای کناری فک بالا و نیش ها وثنایای کناری فک پایین ونیز اولین دندان های پیش آسیای فک بالا وپایین با دندان های همیشگی جایگزین می شوند ، به طوری که در سن هفت ونیم سالگی تمامی دندان های دایمی روییده اند وتعداد آن ها در دو فک بالا وپایین به سی وچهار دندان می رسد . در فک بالا ، تعداد آن ها شانزده دندان بوده وشامل دودندان ثنایای کناری ، دودندان نیش ، شش دندان پیش آسیا وشش دندان آسیاست ودر فک پایین تعداد آن ها هجده دندان بوده وشامل شش دندان ثنایای پیش ، میانی ، کناری ، دو دندان نیش ، چهار دندان پیش آسیا وشش دندان آسیا می باشد . بنابر این ، فرمول دندانی شتر بالغ به صورت زیر می باشد :

 

                           ثنایا                نیش               پیش آسیا               آسیا

                            2        /          2           /          6           /          6             فک بالایی

                  ________________________________________________________

 

                           6          /        2             /         4           /          6            فک پایینی

 

نام شتر برحسب سن آن :     

دیلاق  : بچه شتر را از هنگام تولد تا سن یک سالگی گویند واعراب آن را الحوار نامند .

بله بون : شتر یک سال به بالا را تاسن دو سالگی گویند واعراب آن را المفرود نامند .

جعد : شتر دو سال به بالارا تا سن سه سالگی گویند واعراب آن را الحق نامند .

حق : شتر سه سال به بالا را تا سن چهار سالگی گویند واعراب آن را اللقیه نامند .

کل : شتر چهار سال به بالا را گویند  واعراب آن را الجذاع  نامند ، اگر شتر نر باشد ، به آن کل لوکی گویند واعراب آن را قعدان  نامند ، اگر شتر ماده باشد ، به آن کل مجی گویند واعراب آن را بکاره نامند .

دودندان : شتر پنج سال به بالا را گویند واعراب آن را الثنایا نامند  .

چهار دندان  : شتر شش سال به بالا را گویند واعراب ماده آن را الحیل ونر آن را الزمول گویند ، در حالی که در زبان فارسی به هردوجنس نر وماده آن ، چهار دندان گفته می شود .

گردنیش : شتر هفت سال به بالا را تا سن هشت سالگی گویند .

شتر نیش : شتر هشت سال به بالا را تا سن نه سالگی گویند  .

 

دندان شیری (موقت ) :

سن                                                                 دندان های فک بالایی

از تولد تا یک ماهگی                                            تمامی دندان های پیش آسیا (شش دندان )

از دو تا چهار ماهگی                                            دندان های نیش وثنایای کناری ( چهار دندان )

سن                                                              دندان های فک پایین

از تولد تا  دوهفتگی                                          ثنایای پیش ( دو دندان )

از تولد تا یک ماهگی                                         تمامی دندان های پیش آسیا جز دومین پیش آسیا (چهار دندان)

از دو تا  چهار هفتگی                                        ثنایای میانی ( دو دندان )

از چهار تا هشت هفتگی                                     ثنایای کناری ( دو دندان )

مجموعه دندان های شیری در سن چهار ماهگی کامل می شود .

 

دندان های همیشگی :

سن                                                             دندان های فک بالا

از دوازده تا پانزده ماهگی                                   اولین دندان آسیا ( دو دندان )

از دو ونیم تا سه سالگی                                     دومین دندان آسیا ( دو دندان )

از پنج  تا پنج ونیم سالگی                                  سومین دندان آسیا ( دو دندان )

از شش ونیم تا هفت سالگی                               دومین وسومین دندان پیش آسیا ( چهار دندان ) ، اولین دندان پیش آسی ونیش

                                                                 ها وثنایای کناری ( شش دندان )

 

سن                                                            دندان های فک پایین

از دوازده تا پانزده ماهگی                                 اولین دندان آسیا ( دو دندان )

از دو ونیم تا سه سالگی                                   دومین دندان آسیا ( دو دندان )

از چهار ونیم تا پنج سالگی                               ثنایای پیش ( دو دندان )

از پنج تا پنج ونیم سالگی                                 سومین دندان آسیا ( دو دندان ) ، دومین دندان پیش آسیا ( دو دندان )

از پنج ونیم تا شش سالگی                                ثنایای میانی ( دو دندان )

از شش تا هفت سالگی                                     ثنایای کناری ( دو دندان ) ، نیش ها ( دودندان )

از شش ونیم تا هفت ونیم سالگی                        اولین دندان پیش آسیا ( دو دندان )

 

مجموعه دندان های همیشگی در سن هفت ونیم سالگی کامل می شود.

با بالا رفتن سن ، بتدریج سطح دندان های ثنایای فک پایین ساییده می شود . همچنین با افزایش سن ، دندان ها از یکدیگر فاصله می گیرند واین حالت در سن پانزده سالگی با جدایی در ناحیه گردن دندان آغاز می شود . هرچه سن حیوان بالاتر می رود ، جدایی دندان واضح تر وآشکار تر می شود . دندان های نیش نیز ساییده شده ، کوتاه تر وضخیم تر می شوند وهرچه سن حیوان افزایش می یابد تیره تر می شوند .

شترها تقریباً چهل سال عمر می کنند ، اما قدرت کار کردن وباروری آنان پس از بیست سالگی بتدریج روبه کاهش می گذارد .

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠
شنبه، 28 امرداد، 1385

 

تغذیه شتر

تالیف : دکتر احسان مقدس

شترها ار جمله جیواناتی هستند که می توانند با کمترین مقدار غذا وجیره نگهدارنده در برخورد با شرایط بی غذایی وبدی آب وهوا زنده بمانند . شترها دارای رفتار تغذیه ای خاصی هستند ، چرا که نه تنها غذای خود را انتخاب می کنند ، بلکه بخش های معینی از یک گیاه را می خورند .

 

شترها می توانند تا مسافت های طولانی که گاه به 70 کیلومتر می رسد به چرا بپردازند . شترها از گیاهان بیابانی وحتی گیاهان خاردار تغذیه می کنند ، گفته می شود شیر شترهایی که از چنین گیاهانی تغذیه می کنند ، دارای بو وطعم خاص ومطلوبی است . برخی از گیاهان بیابانی که شتر از آن ها تغذیه می کند ، عبارتند از : خار شتر ، تاغ ، قیچ ، گون ، گاورس ، اتریپلکس ، علف شور ، برشنک ، خار خسک ، درمنه وغیره .

 

متوسط میزان غذایی که شتر می تواند بخورد ، 5/2 کیلوگرم برای هر صدکیلوگرم وزن بدن است . شترها می توانند در هر ساعتی از شبانه روز به چرا بپردازند ، ولی معمولاً وقتی درجه حرارت محیط بالا باشد ، از غذا خوردن دست کشیده ، وضعیت ثابتی به خود می گیرند . بهترین زمان غذا دادن به شتر ، قبل از طلوع آفتاب

ویا هنگام غروب است .

 

شترها از گونه های فراوانی از گیاهان بیابانی تغذیه نموده ، قادر هستند که گیاهان مضر (همچون گیاهان سمی ) را که باعث اسهال شدید می شوندتشخیص دهند  .

 

درتغذیه دستی شتر معمولاً از یونجه ، جو ، جو دو سر ، علف چمنی وکاه نیز استفاده می شود ، ولی میزان ان ها نباید بیش از 35 % مقدار غذای داده شده به حیوان باشد . همچنین می توان علوفه سبز را با علوفه خشک مخلوط کرد وبا احتیاط به شتر داد ، باید دقت نمود تا میزان ونسبت علوفه سبز به اندازه ای نباشد که باعث ایجاد نفخ در شتر شود .

 

شتر جزو حیوانات نشخوار کننده کاذب Pseudoruminants دسته بندی می شود ، چرا که  دستگاه گوارشی  آن از دستگاه گوارشی نشخوارکنندگانی نظیر گاو وگوسفند متفاوت است واین تفاوت در دو جا دیده می شود  ، تفاوت اول  در  وجود دو  منطقه ای غده ای  در سطح خارجی شکمبه  است که هر کدام از آن ها  از لحاظ تشریحی  به کیسه های  غده ای شکلی  تقسیم می گردند  که دریچه آن ها از عضلات منقبض شونده قوی تشکیل شده وحاوی  مایعی  مخاطی است که شکل  وترکیب آن از سایر  محتویات شکمبه متفاوت است  . تفاوت دوم  اتصال  معده سوم  یا هزار لا Omasum با معده چهارم یا شیردان Abomasum است که آن را به صورت بافتی لوله ای شکل ودراز در آورده که حاوی  تعداد زیادی از غدد ترشحی است که مواد مخاطی  واسید کلریدریک ترشح می کنند ( Hansen and Schmidt , Nielsen 1957  , Bohlken 1960   ) .

 

علی رغم  این دسته بندی  واختلاف  موجود در برخی از وظایف  دستگاه گوارشی  ، با این همه شتر از نظر فیزیولوژی وغذایی ، یکی از  نشخوار کنندگان به  شمار می رود  ، زیرا که همانند سایر نشخوار کنندگان  در آغاز به نشخوار غذای مصرفی  پرداخته وسپس  به  عملیات تخمیر  وهضم ریزبینی می پردازد .

 

شترها  با توجه به نوع مرتع وفصل چرا وفراوانی پوشش گیاهی ، گونه های گیاهی مختلفی را مورد استفاده قرار می دهند   ( Knoess 1976, Matharu  1966 ; Wardeh  1988 ; Mukasa – Mugerwa  1981 ; Newman 1989 ; Gauthier – pilters , 1979  ) وبه چرای  درختچه  ها ودرختان بلند در مناطق  ساوانا در آفریقا  می پردازد ، ودرختچه ها  تقریباً 5/47 % از غذای آنان را تشکیل می دهد  ، این در حالی است که  درختان در حدود  9/29 %  وگونه های علفی  2/11 %  و گیاهان پهن برگ  در حدود  3 / 11 % از غذای این دام را تشکیل می دهد ( Field  1979 ) . در بررسی به عمل آمده  دیگری ، گیاهان برگ پهن در حدود 53 %  وگیاهان علفی در حدود 26 % ودرختچه ها  در حدود 22 % غذای  شترهای موجود در  مرکز « وادی العزیب » در شرق سلمیه در بادیه سوریه را در آغاز فصل بارندگی تشکیل می دهند ( Wardeh , 1988  ) . اما در فصل  بهار  اکثر غذای شترها را  درختچه هایی نظیر Noea Mucronata  و آرتمسیا  Artemisia Herba alba و Achillea membranacea  تشکیل می دهند  اما در فصل تابستان بیشتر غذای شتر را گیاهان Noea Mucronata  تشکیل می دهند  (Wardeh 1988 ; Nasser .et.al 1985  ) .

 

شتر ها به علت رفتار تغذیه ای خود  مسافت های زیادی را در مراتع طی می کنند  ، این حیوانات برخلاف گاوها  همیشه بین  آبشخورها ومناطق چرا ، در حال رفت وآمد هستند  ( Dahl & Hjort 1976  ) واین امر باعث می شود که این حیوانات از یک سو به غذای کافی ومورد نیاز خود دسترسی داشته باشند واز سوی دیگر باعث  تخریب مرتع  واز بین رفتن محیط زیست پیرامون خود نشوند  . شترها برای  تأمین غذای مورد نیاز روزانه خود  به شش تا هشت ساعت چرا در مراتع خوب احتیاج دارند  ( Williamson & payne 1978 ; Matheru 1966 ) این مدت در مراتع فقیر به دوازده ساعت در روز می رسد  ( Gauthier - pilters , 1974  ) .

شتر در  محیط زیست طبیعی خود  بر خوردن  گیاهان  شورپسند  وخار دار که میزان الیاف  فراوان ودرصد پروتئین  کم دارند اصرار می ورزد  ( Bremaud & pagot ,1926 ) ، به همیت علت بسیاری را اعتقاد براین است که شترها  در برنامه های  غذایی خود از  علوفه ای با ارزش غذایی پایین استفاده می کنند ، واین امر دو بعد دارد ، اول این که شترها در مراتع فقط سراغ این نوع علوفه می روند  ، و دوم این که آن بخش مصرفی از علوفه ارزش غذایی کمتری دارد . برخی نیز معتقدند که  بر اساس شواهد موجود  شتر با انتخاب بخش های مغذی ومناسب گیاهان ، غذایی با ارزش بالا را ترجیح داده ومورد مصرف قرار می دهند (Gauthier – pilters & Dagg , 1981  ) ودر شرایط  تغذیه برنامه ریزی شده ، مشاهده شد که بر خلاف گوسفندان ، شترها  علوفه خشبی نگهدارنده  مخصوص گاوها را مصرف نمی کنند       (Farid .et.al , 1979  ) واز سوی دیگر  شترها  از  جهت هضم  ماده خشک  والیاف خام برگوسفندها برتری دارند  ، ولی  در هضم پروتئین خام  از گوسفندها ضعیف تر به شمار می آیند . هم چنین شترها  از جهت  نسبت هضم  ماده خشک حتی در شرایط کاهش  نسبت نیتروژن در جیره روزانه بر گوسفندها برتری دارند  (Farid .et.al , 1986 ) واین امر هرچند به صورت جزئی ، نشان دهنده  برتری شترها در زمینه  صرفه جوئی  در بیرون راندن نیتروژن با ادرار  وبازجذب مجدد آن به بدن  وبازگرداندن آن به شکمبه  برای مصرف مجدد آن می باشد (Farid .et.al , 1979  ) .

 

متاسفانه تا کنون مطالعات نوینی در باره تغذیه شتر همانند آن دسته از مطالعات که بر روی دام های اهلی دیگر انجام شده صورت نگرفته است وعلت این امر  سیستم پرورش پراکنده شتر  ودشواری  رفتار با این دام در مقایسه با سیستم های نوین دامپروری دام های دیگر می باشد ویکی دیگر از علل این امر عدم  توجه کافی به توسعه شتر داری  ویا حتی  توسعه مناطق  پرورش این دام در طی دهه های گذشته می باشد . قابل ذکر است که برخی از مطالعات بر روی تغذیه این دام  تنها شامل چند توصیه  برای تغذیه تکمیلی  آن در تحت شرایط پرورشی معین بوده است  . پس از تأسیس شبکه  مطالعات وتحقیقات  شتر در سازمان منطقه ای « اکساد »  در برخی از کشورهای عضو این سازمان مطالعاتی تخصصی در زمینه برآورد احتیاجات  غذایی شتر صورت پذیرفت  .

 

مقاله حاضر  بر اساس یافته های جدید  در طی سال های اخیر  ومیزان  علوفه مصرفی در مراتع  وارزش غذایی آن  وضریب هضمی دام وبا مدنظر قرار دادن احتیاجات غذایی در دام های دیگر مخصوصاً گاوها در مناطق  گرم وکویری     (Kearl 1982 ) وفرضیه های  مطرح شده از طرف ویلسون در زمینه شتر (Wilson ,1984 ) تدوین شده وپایه ای  اولیه برای برآورد  احتیاجات نگهداری  وتولید  شتر از نظر پروتئین وانرژی می باشد .

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠
 

شنبه، 28 امرداد، 1385

نحوه کشتار شتر

نحوه کشتار شتر

تالیف : دکتر احسان مقدس

 

تمام اعمالی که منجر به کشته شدن دام می گردد کشتار نامیده می شود.  غرض از کشتار این نیست که مثلاً سر دام بریده وپوست آن کنده ولاشه آماده وعرضه شود بلکه باید به نکاتی توجه داشت تا گوشت را خوش منظر ومطبوع در عین حال عمل کشتار خیلی سهل وآسان انجام گرفته وخطراتی متوجه کشتار کننده نشود ودام نیز در موقع کشتار زجر ندیده ویا بحداقل ممکن تقلیل یابد وبدین ترتیب گوشت بهتر تهیه ودر دسترس مصرف کننده قرار گیرد . چنانچه دام در موقع ذبح بی حرکت نشود وسربریدن به کندی صورت گیرد دام از خود واکنش ومقاومت نشان داده واین عمل کوجب فعل وانفعالات عضلانی شده ودر نتیجه گوشت نامطلوب تهیه وگاهی به علت عدم خروج کامل خون از بدن دام ۀ لاشه پرخون پرخون به نظر می رسد . در این صورت تغییراتی در لاشه ایجاد  خواهد شد که این تغییرات از نظر اقتصادی وبهداشتی پسندیده نیست . هرچند عمل کشتار در کشورهای مختلف با روش های گوناگون متداول می باشد ولی در بیشتر کشورها عمل کشتار شامل گیج کردن وخونگیری است در بعضی دیگر منجمله ایران به استثنای تهران ، بدون گیج کردن ، سر بریدن وخونگیری انجام می شود . در کشتارگاه تهران ضمن گیج کردن با قطع رگ های گردن خونگیری صورت می گیرد  وروش گیج کردن در مورد گاو وگوسفند وخوک واسب در کشورها مختلف است واین اختلاف در مواردی موجب نواقص ومعایبی در عمل می گردد وبالنتیجه تأثیر در دام ولاشه وکشتار خواهد داشت . با وجود این امروزه بهترین طریقه را گیج کردن با برق وبالاخره گیج کردن با کاز انیدرید کربنیک می دانند . مخصوصاً روش گیج کردن با برق بیشتر مورد توجه وعمل می باشد ودر اغلب کشورها به کار می رود .در ممالک اسلامی نیز می توان از آن استفاده کرد .

 

در خصوص کشتار شتر یا نحر ، بدین طریق انجام می گیرد . چنانچه شتر رام باشد در ابتدا به وسیله مهار کننده زانوان دست وپای دام به وضع نشسته نگهداشته می شود در همان حال دو زانوی دست محکم با طناب بسته وبدین وسیله امکان بلند شدن  تا حدود زیاد از دام سلب شده وبرای این که سر وگردن نیز بی حرکت گردد . در این موقع مهار کننده سر وگردن دام را مورب بطرف بالا ثابت نگهداشته وسلاخ با داخل نمودن کارد در زیر گردن داخل حفره سینه رگ ها را بریده وخون خارج می شود .

در شترانی که مهار کردن آن ها مشکل بوده وممکن است که برای مهار کننده ویا سلاخ خطراتی داشته باشد ، عمل نحر سرپا انجام می گیرد . بدین ترتیب که مهار کننده دام را سرپا بی حرکت  نگهداشته وسلاخ با یک ضرب کارد را در زیر گردن فرو کرده وموجب بریدن عروق شده وخون از بدن خارج می گردد .

 

درگذشته های نه چندان دور ، مراسم نحر شتر در شهر کاشان به روش جالبی برگزار می شد ، در این مراسم شتر را به وضع باشکوهی زینت کرده وزنگوله بزرگی به گردنش می آویزند ودو نفر با شتر حرکت می نمایند که یکی افسار آن را در دست گرفته ودر جلوی شتر حرکت  می کند ودیگری در عقب پابه پای شتر پیش نی آید وبا این ترتیب شتر را به داخل گودالی هدایت می کنند ودور تا دور گودال قبلاً عده زیادی تماشاچی جمع شده وبه محض ورود شتر به گودال صدای هلهله وشادی تماشاچی  همراه با صدای دهل بلند می شود ودر اولین لحظه ای که توجه شتر به سمت دیگر معطوف شد ، یکی از دونفر با کارد تیزی که زیر لباس پنهان کرده ضربتی سریع به زیر گردن شتر وارد وعروق گردن را قطع می نماید . آن گاه هردو نفر به سرعت فرار نموده  وبه جمع تماشاچیان می پیوندند .

 

 پس از خروج کامل خون از دبن شتر ، همان طور که می دانیم در دام های دیگر مثل گاو و گوسفند قبل از شروع پوست کندن سر دام را از گردن جدا می نمایند در صورتی  که در شتر بدون این که سر قطع شود ، گردن را از بدن جدا می کنند پس از آن شروع به پوست کندن نموده وپس از خاتمه پوست کنی تخلیه امعاء از حفره های صدری وبطنی شروغ وضمن خارج کردن معده  وروده ها  بالاخره کبد وکلیه وطحال وریه وقلب جداگانه به چنگگ آویزان می نمایند تا بعداً مورد بازرسی بهداشتی قرار گیرند . در این موقع که لاشه آماده می شود برخلاف دام های بزرگ کشتاری دیگر شقه نشده بلکه ران ها وسردست ها جداگانه از لاشه تفکیک می  گردند .

 

بررسی ها نشان می دهد  که وزن پوست کنده شده در لاشه شترهای جوان ذبح شده به سن یک سال وهشت ماه در حدود 30 کیلوگرم وزن ، ودرلاشه شترهای  دوسال وهشت ماهه  در حدود 32 کیلوگرم ودر لاشه شترهای سه سال وهشت ماه سن ، در حدود  40 کیلوگرم ، ودر لاشه شترهای چهارسال وهشت ماه سن ، در حدود  45 کیلوگرم می باشد .

 

وزن پوست شتر نسبت به وزن زنده شتر در قبل از کشتار ، در شترهای جوان در حدود 6/7 % تا 9/7 % بوده ودر شترهای بالغ در حدود  9/6 % بوده است .وبدین گونه می بینیم که نسبت وزن پوست با افزایشسن حیوان روبه کاهش می گذارد . لاشه شتر در مقایسه با لاشه گاو مقادیر چربی بیشتری دارد . به طوری که در برخی احیان  چربی موجود در گوهان وچربی پراکنده در بین احشا وامعای شتر به 10 % حجم صافی گوشت می رسد .

 

وزن لاشه شتر معمولاً 50 تا  55 % وزن دام زنده را تشکیل می دهد  ودر صورتی که شتر لاغر باشد ممکن است که این میزاه به 35 % تا 40 % درصد وزن زنده دام کاهش یابد . قابل ذکر که گوشت گردن در محاسبه میزان گوشت خالص محاسبه نمی شود زیرا که شترها از ناحیه بخش پایانی گردن ذبح می گردد  .

 

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠
نژاد های شتر در دنیا
ترجمه وتالیف : دکتر احسان مقدس
سال انتشار مقاله: مرداد 1385 

 

نژادهای مشهور شتر

 در مناطق گسترده ای از جهان ، تنوع نژادی وتیپی آن ها را نیز در پی داشته است ، وهمانطور که می دانیم شتر دارای دو نژاد  یک کوهانه  ودو کوهانه است ، که هر یک از این دو نژاد دارای تیپ های مختلف وفراوانی است  ، ونظر به کثرت تنوع تیپ ها در نژاد شتر یک کوهانه ومیزان کم شتران دو کوهانه ، ما در این جا  توضیحاتی را در مورد تیپ های مختلف شتر یک کوهانه می آوریم وامیدواریم که مورد استفاده پژوهشگران ودست اندرکاران قرار گیرد .

 

 دسته بندی  نژادهای شتر :

 

 

 

شتران را از لحاظ تولیدات می توان به سه دسته تقسیم بندی کرد که عبارتند از :

 

1 نژاد های شیری : نظیر شتر سرتاوی ، شتر اولاد سیدی شیخ

 

 2 نژادهای گوشتی : نظیر شتر جندویل ، شتر مغربی ، شتر نابل ، شتر شمالی ، شتر قصبات ، شتر فلاحی ، شتر دلتا ، شتر مولد

 

3 نژادهای سواری ومسابقه : نظیر شتر مهاری ، شتر رکبی ، شتر رکبی ، شتر عیر ، شتر هوغار ، شتر اولاد بو سیف

 

 

 1 -  شتر مهاری :   این شتر برای سواری مورد استفاده قرار می گیرد . این نژاد خالص یکی از نژادهای زیبای عربی است که دارای رنگ روشن بوده وبه سرعت وکوچکی جثه وسبکی وزن معروف است ومعمولاٌ آن ها را به نام شترهای عمانی نیز می شناسند . این نوع شتر در  تمامی نواحی عمان پراکنده است وهنوز وسیله اصلی حمل ونقل می باشد . این نژاد از شتر در جنوب ایران نیز وجود دارند . همچنین شتر مهاری در مناطق جنوبی کشور لیبی  ، تونس ، الجزائر  وشمال شرقی موریتانی وجنوب شرق شبه جزیره عربستان پراکنده اند . این نوع شتر اندامی وسری کوچک واندام حرکتی  کشیده  وپشم کم دارند ودر آغاز مسابقه سرعت زیادی از خود نشان می دهند  اما به تدریج خسته شده  واز سایر شتران عقب تر می مانند . سرعت این نوع شترها به 35 کیلومتر در ساعت می رسد  . رنگ آغلب آنان سفید یا عسلی کم رنگ است وبه آن ها « شترهای مغتیر » می گویند . سالیانه مسابقات متعددی در کشورهای عربی نظیر امارات عربی متحده ، کویت ، عربستان سعودی ، لیبی واردن برگزار می شود که معمولاٌ شترهای مهاری در این مسابقات رده اول جدول را به خود اختصاص می دهند  ومعمولاٌ در کنار این مسابقات ، نمایشگاهی نیز برای خرید وفروش شترهای گران قیمت برپا می شود وگاهی ممکن است که یک شتر مهاری خوب تا قیمت 40 تا 45 هزار دلار خرید وفروش شود . شترهای مهاری دارای سرهای نسبتاٌ کوچک با چشم های روشن وگردنی دراز وکشیده وسینه ای عمیق می باشد به گونه ای که استخوان های کتف آن به طرف پشت کشیده شده است . دست های جلو آن نسبتاٌ به هم نزدیک وکف آن به طرف خارج تمایل    دارد . در حالی که پاهای پشت آن مستقیم وزانوهای آن از هم دور است  .پوست نرم ودم آن بلند  وبه صورت رشته های منظم می باشد . طرح آمیخته گری این شترها با شترهای سودانی نتایج برجسته ای در زمینه تولید گونه هایی از شترهای تندرو به همراه داشته است . نیروهای استعماری فرانسه در تشکیلات نظامی خود از این نوع شتر استفاده می برد که به آن ها نیروهای مهاری  گفته می شد . شتر مهاری بر اساس بلندی شانه ها به سه گروه تقسیم می  شوند : گروه اول : شترانی که بلندی شانه های آن ها به حدود 190 تا 200 سانتی متر می رسید که این شترها در اختیار افسران عالی رتبه فرانسوی قرار می گرفت . گروه دوم : شتارنی که بلندی شانه های آن ها به 180 سانتی متر می باشد  و مورد استفاده افسران دون پایه فرانسوی قرار می گرفت . گروه سوم : شترانی که بلندی شانه های آن ها کمتر از 180 سانتی متر وفقط برای بارکشی وحمل از آن ها استفاده می شد . شتر مهاری قدرت تحمل محیط های گرم وخشک ومخصوصاً صحراهای شنی را دارد واعراب ساکن آفریقا از دیر باز این شتران را مورد استفاده قرار می داده اند وجهت رفت وآمد بین واحه ها وگذر از بیابان های شمال  وجنوب آفریقا از آن استفاده می کردند  . هرچند که تمامی انواع شترهای مهاری ۀ جهت سواری و مسابقه مناسب هستند  اما دیده شده است که برخی از انواع این شتران دارای قدرت وسرعت سیر بهتری هستند که این مسأله به خصوصیات ژنتیکی آنان باز می گردد . به همین جهت این شتران در مسابقات شتر سواری شرکت داده می شوند  ، ودر کشورهای عربی غرب آفریقا همچون تونس » مسابقات شتران مهاری « انجام می شود که فقط این شتران در آن شرکت می کنند . 2 -  شتر الرکبی :  شترانی زیبا خوش قوام ، کوچک اندام ، با دست ها وپاهای بلند وکشیده وبه عنوان  شترهای سواری  ومسابقه بسیار مورد توجه هستند . اصل این شتران از شتران مهاری است . این شتران در نتهی الیه « عین صفرا» در الجزایر ودر منتهی الیه شمال کشور موریتانی وجود دارند .

 3 -  شتر جندیول  Gandiol:  این شتر در موریتانی وسنگال برای حمل ونقل بارهای سنگین تربیت می شود  وشتری است که حجمی بزرگ ۀ وزن سنگین وعضلاتی ستبر وقوی دارد . زیرا که در اطراف رودخانه  سنگال علف فراوانی برای غذای آن یافت می شود که نقش مهمی در پرواربندی شتران دارد . رنگ این شتر تیره است واز دست ها وپاهای قوی برخوردار بوده وخشن می باشد ، حرکت این شتر آرام می باشد .

 4 – شتر مغربی : این شتر آمیزه ای از شترهای سودانی ، مصری  وتونسی است  . حجم بدن آن متوسط تا بزرگ است . این شتران در بیشتر مناطق شمال آفریقا (نظیر مصر ، الجزائر، تونس ومراکش ) پراکنده اند  وجهت اهداف متعددی  همچون  کشاورزی ، حمل ونقل مورد استفاده قرار می گیرند  . این شتران جهت پروار بندی  مناسب هستند . رنگ آن ها معمولاً قهوه ای  وپشم آنها بلنداست.

 5 – شتر عیرAir :   شتر مخصوص صحرای بزرگ است واین نوع شتر را قبایل مشهور « طوارق » پرورش می دهند  وبه این شترها « شتران ادرار » می گویند  . این شترها شبیه شترهای مهاری بوده وبرای نقل وانتقال سریع از آن ها استفاده می شود . از بین شترهای  عیر ، شترهای « الازود » شترهایی قوی بوده واصولاً جهت سواری مورد استفاده قرار می گیرند . شترهای ادرار در کشور مالی نیز وجود دارند  وجهت بارکشی مورد استفاده قرار می گیرند . این شترها بلند قد ، لاغر بوده وکوهانی کوچک دارند .

 6 -  شتر هوغار :  این شترها نیز شبیه به شتر عیر است ودر گذشته در قافله های منظمی در مسیر واحه ها  جهت حمل ونقل مورد استفاده قرار می گرفته است .

 7 -  شتر اولاد سیدی الشیخ : این شترها در منطقه « عین صفرا » ۀ جنوب غربی الجزائر  و شمال شرقی موریتانیا وجود دارد ، وجهت حمل ونقل وسواری به کار می رود  ومیزان شیردهی خوبی دارد . ارتفاع آن تا شانه در حدود  180 تا 185 سانتی متر است وشرایط سخت صحرا  ومناطق سنگلاخی را می نواند تحمل کند خصوصاً کف پای این شتر با مثل این نوع زمین مناسب دارد .

 8 – شتر شامبی بنی عباس :   شترهای قوی وکوتاهی هستند  که از حجم نسبتاً کوچکتری برخوردارند وارتفاع آن ها به حدود  165 سانتی متر می رسد ولی از توانائی فراوانی برخوردار بوده ومی تواند  شرایط زمین های شنی  وتوده های شنی را تحمل کند  . این نژاد  جهت بارکشی به کار می رود ودر جنوب غرب الجزائر وشمال شرقی موریتانیا وجود دارند .

 9 -  شتر حوض : این شترها در موریتانی ومالی وقبایل عربی مور وجود دارد وشتری بلند قد است  که ارتفاع شانه آن نزدیک به 215 سانتی متر است  ودر مقایسه با شترهای نژادهای دیگر از سرعت بیشتری برخوردار است .

 10 – شتر بادیه :  شترانی ضعیف جثه با بدن غیر متناسب که جهت سواری استفاده می شوند ودر شمال غرب «عین صفرا» در الجزائر پراکنده اند .

 11 -  شتر عیت الخباش : این شتران نیز در جنوب غرب « عین صفرا» در الجزائر ودر جنوب شرق مراکش وجود  دارند  وشتران بارکش ممتازی هستند .

 12 – شتر قیروان : این شتران در منطقه قیروان در وسط کشور تونس پراکنده اند  وشترانی متوسط الحجم اند که در کارهای کشاورزی ، حمل ونقل ، شخم زنی وآب کشی  وغیره به کار می روند .

 13 – شتر ساحل    این شتران در سواحل تونس والجزائر پراکنده اند ودر تمامی کارهای کشاورزی به کار گرفته می شوند . در مناطق مهدیه ، سوسه  ومستنیر در شرق تونس از این شتران  جهت روغن کشی زیتون استفاده می شود . این شتران متوسط       الحجم اند .

 14 -  شتر نابل : این شتران در مناطق شمالی تونس پراکنده اند . این شتران ، شترانی بزرگ جثه اند  که در حمل ونقل بارهای سنگین وکارهای کشاورزی مختلف به کار گرفته می شوند وجهت پرواربندی  مناسب هستند .

 15 – شتر حنوب : این نوع شتر در کشور تونس وجود دارند  . وزنی سبک واندامی کشیده دارند وسرعت آن ها زیاد است وبرای سواری مورد استفاده قرار می گیرند .

 16 – شتر سرتاوی   این شتران در مناطق وسط وجنوب جبل الاخضر در لیبی پراکنده اند . شتران فوق الذکر بزرگ جثه بوده وکوهان شان نوک تیز  نیست و نژاد خالصی به شمار نمی آیند . بلکه نژادی هستند که از آمیزش نژادهای دیگر در طی سالیان دراز پدید آمده اند و میزان شیردهی آنان از نژاد مغربی بیشتر است  .

 17 – شتر تیبستی :  این شتران در جنوب لیبی وشمال چاد  در منطقه تیبستی پراکنده اند . این شتران ، شتران بارکش وسواری بوده دارای جثه کوچک وپشم زیاد مخصوصاٌ در زمستان است ودر تابستان نیز درجه حرارت های بالا را تحمل می کند  وقادر به تحمل توفان های شنی وزمین های سنگلاخی است وظاهراٌ اصل این شتران از مناطق جنوبی مثل نیجر و چاد می باشد . رنگ آن  خاکستری وتیره می باشد . این نوع شتر ، کوچک ترین نوع شتر سواری در آفریقا است .

 18 – شتر شمال غربی : این شتران در شمال غرب لیبی پراکنده  اند وشتران محلی نامیده می شوند وجهت اهداف کشاورزی به کار می روند ودارای حجم متوسط بوده  وجهت پرواری مناسب هستند .

 19 – شتر فزان : این شتران  در واحه های فزان در جنوب غرب لیبی وجنوب شرق الجزائر پراکنده اند ودارای جثه کوچک تا متوسط هستند . رنگ شان تیره است وجهت سواری وبارکشی مورد استفاده قرار می گیرند .

 20 -  شتر قصبات :  در ساحل شمال غرب لیبی پراکنده اند وجهت پرواربندی مناسب هستند .

 21 – شتر کوهستان ترهونی : این شتر در مناطق کوهستانی ترهونی در جنوب شرق لیبی پراکنده اند  .

 22 – شتر ارفیلا :  که در واحه های غرب لیبی پراکنده واز لحاظ حجم متوسط اند .

 23 – شتر اولاد بوسیف :   که در  واحه های غرب لیبی پراکنده اند وشبیه شتر ارفیلا هستند .

 24 – شتر دلتا   این شتر در دلتای  مصر پراکنده است  واز مشخصات آن حجم بزرگ وارتفاع آن است جهت پرواری بندی مناسب است وبرای کارهای کشاورزی به کار می رود .

  25 – شتر فلاحی : در جنوب مصر پراکنده است ودارای هیکلی  وکوهانی بزرگ است وجهت کار کشاورزی به کار گرفته می شود وجهت پروار بندی مناسب است . رنگ آن سفید ویا شیری رنگ است .

 26 -  شتر مولد  : این شتران از آمیزش شتران فلاحی وشتران مغربی بوجود آمده اند  ودر مصر  وجود دارند وجهت کارهای کشاورزی به کار گرفته می شوند وجهت پرواری بندی مناسب هستند .

 27 -  شتر العربی ( قبابیش ) : این شتران در سودان در منطقه کردوفان ودار فور پراکنده اند واز شتران سواری به شمار می روند . این شتر دارای  هیکل وکوهانی بزرگ  وسری بزرگ  وکف پائی پهن است  . رنگ این نوع شتران معمولاً خاکستری  وبرخی نیز تیره روشن هستند .

 28 – شتر رشایدی : از شتران  سواری است که در سودان پرورش داده می شود . شتری سبک وزن با اندام های حرکتی کوتاهی است ورنگ آن معمولاً سرخ است

 29 – شتر العنافی Anafi : از شتران بارکش است که در شمال شرق سودان  پرورش داده می شود . شتری سبک وزن وپاهای کوتاه وکوهانی کوچک است .

 30 – شتر بشاریBashari : این شتران ، شتران بارکش هستند که در شمال شرق سودان وجود دارند . این شتران از شتران عنافی قوی تر هستند ورنگ های روشنی دارند وبرای سواری نیز مورد استفاده قرار می گیرند . اندام های حرکتی آنان بلند  ووزن آنان سبک  وکوهانشان کوچک است  . شترهای بشاری چهار نوعند که عبارتند از : بشاری سفید ، بشاری  قهوه ای ، بشاری «جرایش» ، بشاری «امیراب » . شترهای بشاری به سبکی وزن ، کشیدگی اندام های حرکتی وسرعت شهرت دارند واز شترهای سواری وجماز به شمار می روند . سرعت این شترها در هنگام دویدن  به ده کیلومتر در ساعت می رسد . رنگ اغلب این شترها قهوه ای است وپراکندگی آنان بیشتر در شمال شرق سودان در ناحیه دریای سرخ است ونزد قبایل عرب « بشاریه » یافت می شوند . 31 شتر فیاض : این نوع شتر نیز در سودان موجود است  ودارای هیکلی کوچک وپاهائی بلند وسری کوچک بوده واز سرعت بالائی برخوردارند وبیشتر برای سواری ومسابقه مورد استفاده قرار می گیرند .

 32 – شتر عیون  Ajun: این شتر در شمال کشور سومالی وجود دارد .

 33 – شتر اوگادن Ogaden : این شتر در شمال غربی سومالی وجود دارد . هیکلی درشت دارد ورنگ آن سفید ویا روشن است .

 34 – شتر  دول باهانتا Dolbahanata  که در شمال غربی سومالی وجود دارند واز لحاظ جثه بزرگ ترین شتر سومالی است  که کوهانی بزرگ دارد وآهسته راه می سپارد .

 35 – شتر الغبان  Gubon : این نوع شتر در مناطق گرمسیری سومالی وجود دارد . پشم آن کم ورنگ آن سرخ دارد .

 36 – شتر بنادیر(جلعار) Benadir : این شتر در مرکز وجنوب سومالی وجود دارد . این شتر شتری تنومند است که وزن آن 500 تا 550 کیلوگرم است ورنگ آن سفید است .

  37 – شتر هیور Heur :   که در جنوب سومالی  وجود دارد . این شتران هیکلی متوسط  وپوستی نازک دارند و پشم دور چشم وگوش آنان به رنگ مشکی است  ومیزان تولید شیر آنان بالاست .  

 38 – شتر آدیمی Eidime : که در جنوب سومالی وجود دارد . دارای هیکلی متوسط واندام های حرکتی بلند بوده ودر هنگام تحمل تشنگی مقاوم تر می باشند واز آنان برای سواری استفاده می شود .

 39 – شتر سیف دعر Sifdar : که اکثراً در نواحی جنوب سومالی وجود دارد وبعلت راندمان تولیدی قابل ملاحظه شیر وگوشت مورد توجه می باشد . دارای اندامهای حرکتی بلندی است ۀ اما از لحاظ رفتار شناسی  تا حدودی عصبی مزاج  هستند واستفاده از آن ها جهت سواری ویا بارکشی کمی دشوار است .

  40  شترهای سودانی : شترهای هستند با جثه ای بزرگ وماهیچه هایی نیرومند که بویژه در ناحیه قفسه سینه واندام های حرکتی نمودی آشکار دارد . به این گونه شترها « کشتی  صحرا » نیز گفته می شود « زیرا این شترها می توانند بارهای سنگین از کالاهای مختلف را برحسب طول وچگونگی راه وفراهم بودن آب وغذا  حمل نمایند . این شترها اغلب به رنگ زرد طلایی هستند ومی توانند به طور متوسط حدود 150 الی 200 کیلوگرم بار را با سرعت چهارکیلومتر در ساعت حمل کنند . از این شترها جهت اهداف نظامی وانتظامی بویژه در مسیرهای سخت وناهموار « استفاده می شود . این نوع شتر در مناطق غرب سودان بوفور یافت می شود . 41 – شتر مانگا Manga : این شتر در شمال وغرب دریاچه چاد ونیجر وجود دارد وسنگین وزن است وجهت بارکشی پرورش داده می شود .

  42 – شتر برابیش Barabisch : از شتران بارکش کشور مالی بوده ودر شمال غربی تمبکتو در نیجر نیز وجود دارند . نژاد سنگین وزن بارابیش رودخانه ای  تا حدود زیادی می تواند در مقابل رطوبت وبیماری تری پانوزوم از خود مقاومت نشان دهد  . رنگ آه قهوه ای است .

  43 – شتر باگری Bagri : از شتران شبه قاره هند است .

  44 – شتر الوار Alwar : از شتران شبه قاره هند  است  .

  45 – شتر کاچی Kachee : از شتران شبه قاره هند است .

  46 – شتری جری سالمر Jarisalmer : از شتران شبه قاره هند است  .

  47 – شتر بیکانری Bikaneri : این شتران در ایالت بیکانر هندوستان پراکنده اند .

  48 – شتر گراین Grain : شتران سواری بارکشی هستند که در اتیوپی وجود دارند .

  49 – شتر کایه Kajeh : شتران سواری  وبارکشی هستند  که در اتیوپی  وجود دارند .

  50 -  شتر دانا کیل Danakil : شتران سواری وبارکشی هستند که در اتیوپی وجود دارند .

  51 – شتر المدوغ : این شتر در شمال سومالی وجود دارد وحجم آن متوسط وکوهان آن کوچک است ، رنگ آن نوک مدادی وقهوه ای است  وبرای رفت وامد در مناطق کوهستانی وسنگلاخ مناسب است ومیزان تولید شیر آن کم است .

  52 -  شتر جودی : این شتر در بادهی جنوبی سوریه ودر کنار مرز آن کشور با عراق وجود دارند ودارای استخوان های درشت واندامی بزرگ هستند که  معمولاً برای حمل ونقل وسواری مورد استفاده قرار می گیرند ودر مقابل گزش حشرات خونخوار مقاوم تر اند .

  53 – شتر خوار : این نوع شتر در بادیه شمالی  وبادیه جزیره ابن عمر سوریه  ودر بیابان های حد فاصل عراق وسوریه  پراکنده اند، دارای هیکلی متوسط  وسری کوچک واندام های حرکتی بلند ودم کوتاهی هستند . رنگ این نوع شتران روشن بوده ومیزان تولید شیر آنان از بقیه شتران در سوریه بیشتر است .

  54 – شتر شامی : ادامی کوچک  وپشمی بلند دارند  وبرای تولید پشم وشیر از آن ها استفاده می شود  بیشتر آن ها به رنگ زرد هستند .

  55 – شتر مجاهم : این نوع شتر در عربستان سعودی وجود دارد  ورنگ آن ها مشکی بوده  ودر بادیه نجد  وجنوب شرقی جزیره العرب  پراکنده است  وشترانی بزرگ وکم پشم هستند که از جهت تولید فراوان شیر  وتحمل شرایط دشوار معروف هستند .

  56 – شتر وراک : از شترهای منطقه حجاز ، تهامه  وعسیر در عربستان سعودی است که هیکلی کوچک دارند وتولید شیر آنان کم است  ورنگ آن از سفید تا سرخ متفاوت است وبیشتر برای سواری وبارکشی استفاده می شود  .

  57 – شتر نجدی : در شمال عربستان سعودی پراکنده اند واز ویژگی های آن ها تحمل شرایط سخت آب وهوایی وانجام کارهای دشوار است . این شترها  جهت تولید شیر وگوشت نگهداری می شوند وبه رنگ قهوه ای تیره می باشند وجهت حمل ونقل وبارکشی مورد استفاده قرار می گیرند .

  58 – شتر  رتاوی : این شتر در کشور لیبی وجود دارد  وشتری درشت هیکل با ارتفاع متوسط  وتولید شیر فراوان است که بیشتر در اور زراعی به کار گرفته می شود .

  59 – شتر حره : این نوع شتران سری بزرگ ، گوش ایستاده وگردنی دراز  وسینه ای پهن دارند وشرایط زیست محیطی دشوار را بیشتر از شترهای عمانی (مهاری)  تحمل می نمایند ومتوسط وزن آنان از شترهای عمانی بیشتر است . این شترات از شتر های سریع السیر بشمار می روند ، اما سرعت آنان از شترهای عمانی کمتر است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠

 
تولید شیر شتر
ترجمه وتألیف :
دکتر احسان مقدس
تاریخ تألیف : بهار 1378

 

   شیر شتر غذای اصلی ساکنین صحرا و بادیه را تشکیل می دهد که معمولاً به صورت تازه مصرف می گردد و می توان به شیر شتر به عنوان منبع خوبی برای تولید شیر اعتماد کرد و کمبود این فرآورده مهم دامی را مخصوصاً در مناطق خشک و کویری جبران نمود و قابل ذکر است که ملل آسیای میانه از دیر باز تا کنون در تغذیه خود متکی به شیر شتر بوده اند و بررسی های انجام شده نشان می دهد که شیر شتر چنانچه بهتر از شیر گاو در برخی موارد نباشد از آن بد تر نیست (جدول شماره 1) . تولید شیر به وسیله شتر به مراتب بهتر از تولید شیر توسط گاوهای مناطق خشک و کویری است و میزان تولید شیر در شتر و گاوهای مناطق کویری اصلاً قابل مقایسه نیست . ( همانطور که در جدول شماره 14آمده است ) شتر می تواند مقدار زیادی در حدود 4 تا 8 کیلوگرم در روز شیر دهد و این میزان در برخی اوقات از 12 تا 15 کیلوگرم در روز می رسد. در حالیکه گاوها همانطور که در جدول شماره (2) آمده است ،‌ قادر به تولید این مقدار شیر در شرایط آب و هوائی گرم و مراتع فقیر که غیر از درخچه ها و گیاهان سوزنی چیزی ندارد ،‌ نمی باشد و ثابت شده است که شتر توانائی تولید شیر به مقدار فراوان را در حالت مدیریت صحیح دارا می باشد . اما بر آورد میزان شیر تولیدی توسط شتران ماده به طور دقیق مقدور نمی باشد زیرا شیر دوشی به صورت کامل انجام نمی شود و مقداری از شیر را برای تغذیه بچه شترهای شیر خوار باقی می گذارند
   دوره شیر دوشی در شترهای ماده بین 10 تا 18 ماه است و متوسط تولید روزانه شیر مابین 8 تا 10 لیتر است . ( القرشی 1986 ) ذکر می کند که متوسط تولید روزانه شیر شتر در پاکستان ،‌ با مدیریت صحیح و شرایط مناسب غذائی و بهداشت مابین 15 تا 40 لیتر است و آن هم در هنگامی که شتر ماده دو الی سه بار در روز دوشیده شود .
   بسیاری از یررسی های انجام شده نشان می دهد که شترها دارای توانائی خوبی در تولید شیر ،‌ چه در شرایط مراتع خشک کویری و چه در هنگام استفاده از علوفه در مناطق پر آب می باشند . همانطور که در جدول شماره ( 3 ) متوسط شیر تولیدی و مدت زمان تولید آن در مراتع پر آب ما بین 3 تا 25 کیلوگرم و در شرایط آب و هوای خشک کویری ما بین 3 تا 15 کیلوگرم بوده است .

 

 

جدول شماره (1) : محتویات شیر شتر در مقایسه با شیر حیوانات اهلی دیگر و انسان  

 

نوع جاندار

آب (درصد)

مواد کلی (درصد)

چربی (درصد )

پروتئین (درصد)

لاکتوز(درصد )

خاکستر(درصد)

انسان

0/88

0/12

8/3

2/1

0/7

2/0

اسب

0/90

9/9

0/1

6/2

9/6

4/0

شتر

6/86

4/13

33/4

02/4

21/4

79/0

گاو

2/86

8/13

4/4

8/3

9/4

7/0

گوسفند

0/82

0/18

4/6

6/5

7/4

9/0

بز

1/87

9/12

¼

7/3

2/4

8/0


منبع – مداوات لجنه العمل العربیه (1981)


جدول شماره (2) : متوسط شیر در گاوهای بومی در کشورهای عربی

 

نژادهای محلی

متوسط تولید شیر / کیلوگرم

گاوهای شامی

گاوهای کنانه (سودان )

گاوهای جنوبی (عراق)

گاوهای بطانه (سودان )

گاوهای اطلسی (تونسی)

گاوهای اطلسی (لیبی)

گاوهای محلی (سعودی)

گاوهای محلی (موریتانی)

2340

1555

1200

1059

785

500

475

525

متوسط تولید شیر نژادهای محلی

1059 کیلوگرم

   متوسط تولید شیر دوره ای به طول 305 روز بوده است تا بتوان به راحتی آن را با متوسط تولید شیر گاوها مقایسه کرد که این میزان به مقدار 1525 تا 5695 کیلوگرم در طی شرایط خوب مرتع وبه مقدار 1068 تا 3050 کیلوگرم در طی شرایط مراتع فقیر بوده است .



جدول شماره (3) : قدرت تولید شیر درشتر ، در طی شرایط مرتعی متفاوت و میانگین آن بر اساس مطالعات و بررسیهای انجام شده در مورد شتر یک کوهانه که دوره شیرواری آنها از 7 ماه تا 18 ماه بوده است .
 

قدرت تولیدی

شرایط مرتعی

متوسط

کمترین و بیشترین مقدار

کمترین میزان تولید (کیلوگرم / روز)

کمترین میزان تولید (کیلوگرم / روز)

بیشترین میزان تولید (کیلوگرم / روز)

بیشترین میزان تولید (کیلوگرم / روز)

کمترین میزان تولید (305 کیلوگرم / روز

کمترین میزان تولید (305 کیلوگرم / روز)

بیشترین میزان تولید (305 کیلوگرم / روز)

بیشترین میزان تولید (305کیلوگرم / روز)

کمترین میزان کلی تولید (کیلوگرم )

کمترین میزان کلی تولید (کیلوگرم )

بیشترین میزان کلی تولید (کیلوگرم )

بیشترین میزان کلی تولید (کیلوگرم )

خوب

فقیر

خوب

فقیر

خوب

فقیر

خوب

فقیر

خوب

فقیر

خوب

فقیر

8/6

2/5

3/17

9/9

2194

2008

4482

2709

2392

2028

4427

3523

2/3 – 15

8/2 – 10

7/6 – 35

5/4 – 15

1525-2775

1068 – 2532

3050 – 5695

1373 – 3050

1200 – 3105

1000- 3000

2592- 8190

2000- 4914

  

 

 

 

در مطالعات انجام شده فوق که میانگین ها از آن گرفته شده است تعداد معدودی شتر مورد بررسی قرار گرفته اند که تعدادشان مابین 8 تا 10 نفر شتر بوده است واین ممکن است که نشانگر اختلاف کلی بین این گروه ها نباشد ولی به هرحال نمایانگر قدرت تولید شتران است وهمان طور نمایانگر اختلاف بزرگ موجود بین قدرت تولید شیر در شرایط طبیعی مرتع ومحیط زیست بوده ونمایانگر اختلافات ارثی بین نژادهای مختلف شتر است .
   با مقایسه جدول شماره (2 ) و ( 3 ) در می یابیم که میزان تولید شیر گاوهای بومی در کشورهای عربی مابین (475 تا 2340 کیلوگرم ) ومتوسط آن (1059 کیلوگرم ) در یک فصل شیرواری است واز مقایسه معلوم می شود که میزان شیردهی شتران در مقایسه با میزان شیردهی گاوهای محلی در شرایط یکسان تغذیه در کشورهای مختلف عربی بیشتر است وهمانطور که کنوس Knoess (1979 ) اشاره نمود میزان تولید شیر شتر بیشتر از میزان تولید شیر گاومیش ، گاو نژاد ساهیوال و گاو دورگ ساهیوال وفریزیان و گاوهای زیپو در شرایط یکسان نگهداری وتغذیه می باشد وجدول شماره (1 ) نشان دهنده محتویات شیر شتر است که مشابه شیر گاو وبز ودارای ارزش غذایی بالاتر است وچربی ، پروتئین ، انرژی وویتامین C بیشتری دارد .
    Kharasor وهمکارانش ( 1976 ) در اتحاد جماهیر شوروی میزان تولید شیر شتران مختلف را مورد مطالعه وبررسی قرار دادند ومشخص شد که شتران یک کوهانه از شترهای دو کوهانه وشتران دورگه میزان بیشتری شیر تولید می کنند ودر نتیجه باید به تغذیه و پرورش این نوع شتران همت گماشت وجداول 4 ، 5 و 6 نشان دهنده میزان تولید شیر شتر در برخی از کشورهای جهان است .

 

جدول شماره (4) میزان متوسط تولید شیر به کیلوگرم در کشورهای مختلف جهان

 

متوسط تولید روزانه

بیشترین تولید روزانه

میزان تولید در فصل شیر دهی

طول مدت شیر دهی به ماه

میزان تولید شیر درخلال 305 روز

الف- شتران دوکوهانه

چین

روسیه

ب-شتران دورگ

روسیه

دورگ قزاق

دورگ تورکین

ج-شتران یک کوهانه

چین

روسیه

شاخ آفریقا

شمال کینا

اتیوپی

سومالی

لیبی

الجزایر

تانزانیا

هند:

باتغذیه خوب

با تغذیه بد

در صحرا

پاکستان:

باتغذیه خوب

با تغذیه بد

پاکستان

با تغذیه خوب

در صحرا

مصر

 

  

5

--

 

 

 

 

 

5/7

1/8

9

4

5-13

65

3/8- 10

4

4

 

9/6

 

 8/6

 

9- 6/13

4

7/6 - 10

15-35

10/8

5/3- 5/4

  

15- 20

--

 

 

 

 

 

 

 19

 

12

 

 

 

 10

 

 

 2/18

 

 1/9

 

5/20

  

1254

--

 

 

 

 981

 

 3300

4388

1800

1897

1872-2592

1950

2700- 4000

 

 

 

3105- 8190

1360

2430- 4913

 

2727- 3636

1364

2700-3600

5475-12775

2920- 3650

1600- 2000

  

--

--

 

 

 

 

 

16- 17

 

 

 

12- 18

13

9- 16

 

12

 

15

 

 18

 

16- 18

 

9-18

12

12

  

--

735

 

 

1305

 

 

2288

2003

 

 

1525- 3965

1525

2532-3050

 

1220

 

2105- 5551

 

 1373- 2776

 

3150- 4140

1220

3150-4148

4574-10675

4574- 10475

1068- 1373

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول شماره (5) : میزان تولید شیر (هزارتن) در حیوانات اهلی در کشورهای عربی

نام کشورها

گاو و گاومیش

گوسفند

بز

شتر

جمع کل

اردن

9

24

14

7/5

7/52

امارت عربی

3

2

5

5/13

5/23

بحرین

6

--

--

3/0

3/6

تونس

215

27

--

5/61

5/327

الجزایر

347

127

--

1/44

1/655

جیبوتی

--

--

--

--

--

سعودی

105

68

56

4/32

4/261

سودان

906

124

382

2/871

2/2283

سوریه

342

240

73

4/2

4/657

سومالی

163

95

288

1620

2166

عراق

264

126

92

6/69

6/568

عمان

27

--

9

8/1

8/ 37

فلسطین

--

--

--

--

--

قطر

6

2

10

7/2

7/ 20

کویت

16

5

5

5/1

5/ 27

لبنان

71

11

18

3/0

3/ 100

لیبی

16

32

14

5/22

5/ 84

مصر

1894

20

8

5/28

5/ 1950

مغرب

490

21

26

60

597

موریتانی

68

53

68

4/215

4/ 404

یمن

71

61

152

5/43

5/ 327

مجموع کشورهای عربی

5039

1038

1351

9/3096

9/ 10551

 

 

 

 

جدول شماره (6) : میزان تولید شیر شتر در برخی از کشورهای عربی

کشور

تولیدروزانه (کیلوگرم )

طول دوره شیرواری

(ماه)

تولید کل شیر

(کیلوگرم)

متوسط تولید شیر

(کیلوگرم/ 305روز)

تونس

لیبی

مصر

صحرای بزرگ

سودان

سومالی

کویت

0/4

3/8-0/10

5/3- 5/4

8/2- 1/5

0/5- 0/10

0/5

--

 

12

9-16

12-16

12

10- 12

13

12- 15

1460

2700- 4000

1600- 2000

1022- 1865

1200- 2600

1950

1950- 2700

1220

22790

1220

1206

1730

1525

1630

 

 

منبع : گزارش وزارت کشاورزی لیبی و وزارت کشاورزی کویت و همچنین گزارش اکساد 1980 و field (1979) و Ortiz & mukasa (1979)

 


جدول شماره (7) : اندازه های پستان شیر

متوسط طول

عرض پستان در ناحیه نوکهای پستانی جلوئی

عمق کاریته های جلوئی

عمق کاریته های عقبی

نوک پستان استوانه ای و عریض بوده و متوسط مسافت

- میان نوکهای کاریته جلوئی

- میان نوکهای کاریته عقبی

نوک پستان کاریته جلو کوچکتر از عقبی است و طول آنها

- طول نوک پستانهای عقبی

قطر نوک پستانهای جلوئی در محل قائده آنها

قطر نوک پستانهای عقبی در محل قائده آنها 

 

24 سانتی متر

36 سانتی متر

17 سانتی متر

13 سانتی متر

 

22 سانتی متر

12 سانتی متر

 3/1- 2/3 سانتی متر

8/1 – 5 سانتی متر

8/1 – 5/4 سانتی متر

1/2 – 9/4 سانتی متر

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول شماره (8) : اندازه گیری پستان پس از شیر دهی

اندازه های پستان

نوک پستان / سانتی متر

جلوئی راست

جلوئی چپ

عقبی راست

عقبی چپ

طول نوک پستان

قطر بالائی نوک پستان

قطر قائده نوک پستان

عمق کارتیه با نوک پستان

عمق کارتیه بدون پستان

10

8

9

34

24

10

7

9

34

24

11

10

11

37

25

11

10

11

39

28

 فاصله بین نوک پستانها

 عرض کارتیه بین نوکهای جلوئی

عرض کارتیه بین نوکهای عقبی

 16                                     18

 20 سانتی متر (از نیمه نوک تا نیمه کوچک)

24 سانتی متر (از نیمه نوک تا نیمه کوچک)

 


جدول شماره (9) : عناصر معدنی شیر شتر در لیبی
 

عناصر معدنی

نیمه سال اول شیر دهی      نیمه سال دوم شیر دهی

متوسط

انحراف نسبی

متوسط

انحراف نسبی

سدیم میلی گرم/ 100 گرم

پتاسیم میلی گرم/ 100گرم

کلسیم میلی گرم/ 100 گرم

منگنز میلی گرم/ 100 گرم

کلرید میلی گرم/ 100 گرم

فسفر میلی گرم/ 100 گرم

روی میکرو گرم/ 100 گرم

آهن میکرو گرم/ 100 گرم

مس میکرو گرم/ 100گرم

4/27

5/45

6/131

2/14

0/158

5/51

0/121

0/39

42/1

2/5

0/8

1/13

0/1

0/18

5/8

1/10

0/7

9/0

5/35

0/60

0/132

0/16

0/163

0/58

0/125

0/60

0/1

2/7

2/9

4/13

1/1

0/19

07/8

0/10

9

92/0

 

 

منبع- گروه بررسی شتر – دانشگاه الفاتح ، انجمن ملی تحقیقات علمی طرابلس 1998
کتاب الابل فی الوطن العربی – تالیف دکتر عبدا... زاید ، دکتر غسان غادری ،‌دکتر عاشور شریحه – دانشگاه عمر مختار لیبی چاب اول 1991 صفحه 218

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول شماره (10) : ترکیب املاح معدنی در شیر گاو و بز و مقایسه آن با شیر شتر

نام عناصر

شیر گاو

شیر بز

شیر شتر

محلول

خاکستر

کلسیم

فسفر

پتاسیم

منیزیم

سدیم

کلورین

گوگرد

 

 

آهن

 

روی

 

 

مس

11/0%

10/0%

14/0%

01/0%

06/0%

11/0%

01/0%

 

 

جزء در میلیون

PPR0/3

جزءدر میلیون

PPR0/3

جزءدر میلیون

PPR0/3

12/0%

59/0%

21/0%

02/0%

04/0%

26/0%

--

 

 

--

--

--

--

--

--

32/0%

--

64/0%

03/0%

23/0%

--

جزءدر میلیون

PPR19/0

--

--

--

--

--

--

32/0%

--

60/0%

03/0%

30/0%

--

جزء در میلیون

 PPR40/0

--

--

--

--

--

--

 

 

منبع : گروه بررسی شتر – دانشگاه الفتاح ،‌ انجمن ملی تحقیقات علمی طرابلس 1998
کتاب الابل فی الوطن العربی ص 220

 

 

جدول شماره (11) : میزان اسیدهای چرب شیر شتر (% وزن)

نام اسید چرب

میزان %

نام اسید چرب

میزان %

اسید لینولیک

اسید پا لمتیک

اسید لوریک

اسید میرستیک

اسید کبریلیک

8/3

3/29

6/4

3/7

6/0

اسید اولیک

اسید بیوتریک

اسید سیتاریک

اسید کابروئیک

اسید کبریک

9/38

1/2

1/11

9/0

4/1

 

 

 

منبع : گروه بررسی شتر – دانشگاه الفتاح ، انجمن ملی تحقیقات علمی طرابلس 1998
کتاب الابل فی الوطن العربی ص 222



 

جدول شماره (12) : مقایسه میزان اسیدهای چرب در شیر انسان ، گاو ، بز با شیر شتر

نام اسید چرب

شیر گاو %

شیر بز %

شیرانسان%

شیر شتر

محلول

خاکستر

K4  بیوتریک

K6  کبروئیک

K8  کابریلیک

K10  کابریک

K12  لوریک

K14  میرستیک

K16  پالمتیک

K18  سیتاریک

K10-18 دولیبک

K20-18  لینولیک

90/2

90/1

79/0

59/1

85/5

70/19

10/15

30/14

90/31

50/4

60/2

90/2

70/2

80/4

30/3

30/10

60/24

50/12

50/28

20/2

--

--

--

--

45/5

65/5

30/18

10/3

10/34

10/25

35/2

-

18/0

50/0

75/0

54/9

20/29

10/12

21/27

59/2

00/1

--

50/0

10/0

50/0

00/10

50/31

00/14

00/25

00/3

 

 

 

 

 


جدول شماره (13) : نمایانگر آنالیز کرومانوگرافی چربی شیر شتر
 

میزان

نسبت %

اسید پالمتیک

اسید اولئیک

اسید سیر ستیک

اسید پالسیتواولیک

میزان عمل هضم پروتئین

میزان پروتئین خام

میزان کازئین

7/26

5/25

4/11

11

4/81

96/2

90

 

 

منبع : گروه تحقیقاتی شتر : دانشگاه الفتاح – فرهنگستان ملی علوم طرابلس 1988
کتاب الابل فی الوطن العربی ص 223

 


جدول شماره (14) : میزان پروتئین در شیر برخی از حیوانات اهلی (%)

نام حیوان

پروتئین کلی

کازئین

البومین و گلوبولین

شتر

گاو

اسب

45/4

40/3

20/2

22/3

70/2

25/1

23/1

70/0

95/0

منبع : تربیه الجمال فی التحاد السوفیتی 1972 م.
کتاب الابل فی الوطن العربی ص 223

جدول شماره (15) : مقایسه میزان اسیدهای آمینه در شیر شتران دو کوهانه و یک کوهانه
 

نام اسید آمینه

شیر شتران دوکوهانه ((**%

شیر شتران یک کوهانه(*)%

لیسیتین

لیسیتین+ارپنین+هیستدین

اسید اسپاراجین

سیرین

گلسین

اسید گلوماتیک

ارجنین

لیسین

هیستدین

برولین

تیرونین

الانین

تیروسین

میتونین

والین

لیسین+ایزولیسین

لیوسین

گلوتامین

فینیل آلانین

نشادر

 

57/0

88/0

77/4

47/6

83/0

86/14

--

--

--

--

63/4

40/3

46/3

96/3

50/8

24/21

--

--

--

--

--

05/16

65/7

90/5

57/1

--

15/3

40/10

50/2

30/13

90/6

05/3

80/5

50/3

40/7

00/14

6/7

40/23

70/5

72/1


منبع : * نشره منظمه الاغذیه و الزراعه العالمیه (الا بل و لبنها ) الانتایج الحیوانی و صحته روما 1982
** کتاب تربیه الجمال فی الاتحاد السوفیاتی 1972 م.


جدول شماره (16): خواص شیمیائی و طبیعی چربی شیر شتر
 

خاصیت

متوسط

متغیرات

متوسط مقدار چربی

مقدار شکست نور

در 60 درجه

درجه ذوب

درجه انجماد

عدد استر

 

عدد ید

 

 

اسیدیته

1/5 %

 

451/1 %

4/41  درجه

0/32  درجه

200 میلیگرم هیدروکسید سدیم

 

--

 

 

 200 میلیگرم هیدروکسید سدیم

 

5/4- 6/5 %

(بیشترین مقدار در تابستان)

449/1- 453/1

3/38- 2/44

2/27- 2/37

190- 205

 

5/45- 7/70

 

 

2/0 – 5/0

 

 

 

جدول شماره (17) : مقایسه میزان متوسط تعداد و قطر گلبولهای چربی در حیوانات اهلی

نام حیوان

تعداد گلبول های چربی/ سانتی مترمکعب

قطر گلبولهای چربی / میکرومتر

گاومیش

گاو

گوسفند

بز

شتر

71/1×109

81/1× 109

61/3 × 109

64/2 × 109

409/5 × 109

34/4

65/ 3

14/ 3

25/ 3

90/ 2

 

جدول شماره (18) : ترکیب شیمیائی شیر شتر لیبی در طی دو دوره شیر دهی

محتویات

طی شش ماهه اول

طی شش ماهه دوم شیر دهی

متوسط

انحراف نسبی

متوسط

انحراف نسبی

چربی

پروتئین

لاکتوز

آّب

خاکستر

حجم یونهای هیدروژن

30/3

30/3

61/0

02/87

82/0

82/6

89/0

59/0

49/0

2/3

09/0

92/0

66/3

53/3

10/4

30/87

15/1

20/6

92/0

54/0

50/0

6/3

12/0

91/0

 

منبع : گروه بررسی شتر – دانشگاه الفاتح ،‌انجمن ملی تحقیقات علمی طرابلس هزارو نهصد و نود و هشت
کتاب: الابل فی الوطن العربی ص دویست و بیست و هشت

جدول شماره ( ١٩) : ترکیب شیمیائی شیر شتران لیبی در مراحل مختلف شیر دهی

نوع شیر

آّب

چربی%

پروتئین%

لاکتوز%

املاح معدنی%

مواد سخت

شیر ناقه جوان

(طی شش ماهه اول شیر دهی)

2/87

19/4

15/3

96/3

28/1

80/12

شیر ناقه مسن

(طی شش ماهه دوم از شیر دهی)

3/87

88/3

88/3

39/3

48/1

75/12

آغوز

9/82

87/0

33/10

12/5

92/0

15/17

منبع: گروه بررسی شتر – دانشگاه الفاتح ، انجمن ملی تحقیقات علمی طرابلس 1988
کتاب الابل فی الوطن العربی ص 228



جدول شماره (20) : درصد محتویات آغوز شتر

محتویات

متغیرات%

متوسط%

چربی

پروتئین

لاکتوز

خاکستر

درجه اسیدیته

1/0- 4/0

79/15- 52/19

98/3- 13/5

44/1- 80/2

(درصد اسید لاکتیک)

25/0

66/17

56/4

62/2

38/0

 

منبع: نشره منظمه الاغذیه و الزراعه العالمیه (الا بل و لبنها ) – رقم 26 الا نتاج الحیوانی و صحته روما 1982



جدول شماره (21) : درصد تفریقی محتویات شیر شتر و چال

ماده

شیر شتر

چال

اسیدیته

چربی

لاکتوز

مواد سخت غیر چربی

خاکستر

الکل اتیلیک

اسید اسکوربیک

ویتامین C

18

3/4 %

75/2 %

2/8 %

86/0 %

--

--

6/5 میلی گرم

 

28

3/4 %

32/1 %

6/6 %

75/0 %

1/1 %

--

8/4 میلی گرم

 

 

 

منبع : نشره منطقه الاغذیه و الزراعه العالمیه (الا بل و لبنها ) – رقم 26 الا نتاج الحیوانی و صحته روما 1982

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠

 
گیاهان مرتعی مورد استفاده شتر

 
گیاهان مرتعی مورد استفاده شتر
ترجمه و تألیف :
دکتر احسان مقدس
تاریخ تألیف : 1382

 

گیاهان مرتعی یکی از منابع غنی مورد استفاده در تغذیه شترها به شمار می رود و معمولاً شترها در مراتع ، برخی گیاهان را بر سایر گیاهان ترجیح می دهند . در این مقاله سعی بر این شده است که به معرفی گیاهان مرتعی ای که شترها آنها را بر سایر گیاهان ترجیح می دهند پرداخته شود با این امید که مورد استفاده دست اندرکاران قرار گیرد .

1ـ خار شتر Alhagi comelorum :
از خانواده پروانه آسیاها papilionacees و از بقولات (لکومینوز) می باشد . این خانواده دارای کاسبرگ زنگ مانند با پنج دندانه کوتاه می باشد. میوه این خانواده ناشکوفا است، دانه ها در داخل نیامک پهلوی هم و نامرتب قرار دارد. این گیاهان دارای ساق های منشعب خاردار می باشند و برگ ها ساده و کامل می باشد. این گونه در تمام نقاط ایران، سمنان، خراسان، آذربایجان، سیستان و بلوچستان، هرمزگان ، کرمان، یزد و خوزستان وجود دارد. این گونه خود به دو زیر گونه تقسیم می گردد یکی دارای برگ های درشت بوده و دیگری دارای برگ های ریز می باشند .
خار شتر گیاهی است چندین ساله که در تمام خاک ها می روید و مخصوص خاک های فقیر می باشد و حتی در خاک هائی که دارای قشر سفیدرنگ نمک می باشد می روید . ریشه این گیاه خیلی عمیق است و تا 5 ـ 6 متر هم می رسد و از این لحاظ در مقابل کم آبی مقاومت زیاد دارد . خارشتر گیاهی است مقاوم به سرما و تا ارتفاع 400 متری مشاهده گردیده است و در برخی مناطق همچون بلوچستان بیشترین غذای شتر به طور معمول از گونه خارشتر است . بیشترین زمان مناسب تولید و برداشت علوفه خارشتر در زمان گل دهی و بذردهی می باشد .

تصویر شماره ( 1 ) ـ تصویر گیاه خار شتر

( منبع کتاب « گل ها وگیاهان مناطق خشک ونیمه خشک وکویری ایران » جلد اول ص 62 )



2ـ گورگیاه Andropogon spp :
گیاهی است انبوه، گسترده، خشبی و خوش خوراک که با چندین مرتبه رشد مجدد در سال نسبت به چرای مفرط مقاوم می باشد . سنبله های این گیاه بر روی هر گره محور اصلی سنبله به صورت بندبند قرار گرفته است . بعضی از این انواع دارای دم گل بلندی است که گاهی سنبله آن عقیم و پوشیده از موهای ظریف می باشد . ساقه های این نباتات سخت بوده ، سنبلچه ها در یک سنبل مرکب قرار گرفته است و چنانچه این گیاه بیش از حد رشد نماید خشبی شده از کیفیت علوفه ای آن به میزان فراوانی کاسته می گردد . این گیاه از غرب اروپا تا مرکز آسیا پراکنده می باشد ودر ایران نیز وجود دارد .
دوگونه از این گیاه بنام های A.Faveolatus و A.KellerI در سومالی مورد تغذیه شترها واقع می گردند .

3ـ مزج Spp Aristida
گونه ای است پر پشت و کلاف مانند با ریشه های قوی و ساقه های کوتاه ، برگ های این گیاه باریک بوده و خوش خوراکی متوسطی دارد . این گونه در برابر زمستان های خیلی سرد به مراتب بهتر از تابستان های گرم مقاومت می کند و به طور وفور در مناطق کم و بیش خشک ایران از خوزستان تا خراسان و از بلوچستان تا قسمت های خشک آدربایجان وجود دارد . این گیاه از گندمیان ایده آل برای مناطق خشک و شنی بوده به شرط اینکه شن زیاد متحرک نباشد .
این گیاه چرای مفرط را به خوبی تحمل نموده و به آسانی تولید بذر می نماید چهار گونه از این گیاه به نام های A.Kelleri و A.Pallida و A.Plumosa و A.Pungens مورد تغذیه شتر قرار می گیرد .

4ـ اتریپلکس Atriplex Spp
گیاهی است که همیشه سرسبز است و چنانچه بدان توجه کافی شود می تواند به ویژه در تابستان و پائیز که اکثر گیاهان از بین می روند پروتئین زیاد و علوفه آبداری تولید نماید . در برخی مواقع میزان ویتامین A این گیاه در یک گرم حتی به بیش از 35 میلی گرم می رسد . ریشه های این نبات راست و عمیق است و گاهی نیز به عمق چهار متر می رسد . شاخ و برگ این نبات با گسترش زیادی که دارد به صورت درختچه ای درآمده مانع جریان آب می شود چون شاخ و برگ این گیاه زیاد بزرگ می شود به همین جهت بایستی شاخه های اضافی جهت تعلیف چیده شود .
برای مناطقی که خاک های شور و حدود 200 میلی متر بارندگی دارند باز کاشت نهال های 3 تا 4 ماهه آن امکان پذیر می باشد . گیاهی است مقاوم به سرما و گرما و حرارت های 15 تا 40 سانتی گراد را تحمل می کند و کم و بیش در اکثر نقاط کشور وجود دارد .
گونه این گیاه به نام های A.Halimus , A.Leucoclada و A.Canescens مورد تغذیه شتر قرار می گیرد .

5ـ علف پشمکی Bromus
گیاهی است با برگ های باریک و آویزان، که دارای ریشه نسبتاً عمیقی است و در مقابل خشکی و گرما مقاوم می باشد و به همین جهت نیز قادر است در تابستان گرم به رشد ونمو خود ادامه دهد. گیاهان این جنس را در اوایل رشد می توان به وسیله برگ های بلند و باریک و کرکدار آن که به طور محسوسی در جهت عقربه های ساعت پیچ خورده است شناخت و چنانچه نشاء های جوان را به آرامی و با دقت از خاک خارج نمائیم معمولاً دانه به قاعده ساقه چسبیده است . کشت مخلوط آن با یونجه به علت خوش خوراکی ویژه ای که دارد بسیار مناسب است .

شترها بر انواع مختلف این گیاه تغذیه می نمایند .

6ـ خورنال Cenchus Spp
گونه ای است چمنی، انبوه و کلاف مانند و مخصوص مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری است که پراکندگی جغرافیایی آن زیاد می باشد . این گیاه با آب و هوای مختلف تطابق دارد ولی در مقابل سرما حساس می باشد و کیفیت خوش خوراکی آن خوب است و به علت جوانه زدن آسان و رشد سریع در مقابل چرای مفرط مقاوم است .
گونه های مختلف این گیاه که شتر از آنها تغذیه می کند عبارتند از C.Bifiorus و C.Ciliaris و C.Setigerus و C.Citearis . این گیاه در مناطق خیلی گرم ایران از خوزستان تا بلوچستان دیده می شود . درخوزستان و جنوب فارس گونه C.Ciliaris فقط در دامنه های سنگلاخی و صخره ای تا ارتفاعات 800 متر دیده می شود . در حالی که در بلوچستان به طور فراوان به صورت توده هائی در زمین های مسطح شنی یافت می گردد . این گیاه مناسب ترین گونه جهت احداث مراتع مصنوعی دائمی آبیاری شده و یا بدون آبیاری در جنوب ایران بویژه بلوچستان و نواحی گرم خوزستان و فارس ،که کمتر از 250 میلیمتر بارندگی دارد ، می باشد .


7ـ چبر POA Spp
چبر گیاهی است چندین ساله و از تیره گرامینه . این گیاه به علت داشتن پیازهائی در قسمت های زیر زمینی بخوبی می تواند زمستان های سخت را به سر برده و در اوایل بهار به رشد و نمو خود ادامه دهد . چبر دارای گونه های متعددی است . این نبات علوفه ای به انگلیسی موسوم به Blue grass و به علت غنی بودن مواد غذائی اهمیت ویژه ای دارد که به عنوان علوفه سبز جهت چراگاه مورد استفاده قرار می گیرد . برخی از گونه های علوفه ای چبر دارای خوش خوراکی خاص و ارزش تغذیه ای مناسبی می باشد. این گیاه در اکثر مناطق کشور پراکنده است . دو گونه از این گیاه به نام های P.Buibosa و P.Sinaica که در منطقه مدیترانه می رویند مورد استفاده شتر قرار می گیرند .

8 ـ علف شور Salsola rigida
گیاهی خثبی است از خانواده کنوپودیانه با قاعده چوبی و قوی و ساقه های کاملاً راست که در قاعده گسترده می باشد . این گیاه دارای برگ های باریک، ریز و فشرده ای است که مدت زیادی از سال را رشد نموده و در پاییز بارور می گردد . علف شور گیاهی است خوش خوراک که همیشه مورد چرای مفرط قرار می گیرد و بعلت نرسیدن به مرحله دانه دهی ازدیاد طبیعی آن به سختی امکان پذیر است .
علف شور به میزان فراوان در جنوب غربی تهران و هم چنین در شمال غربی و جنوب ایران و در استان سیستان و بلوچستان و هرمزگان و خراسان به چشم می خورد، این نوع علف شور نیز مانند S.Vermiculata واقع در کویرهای سوریه و هم چنین سایر گونه های دائمی آن ، در اراضی شور به عمل نمی آید. این گیاه یکی از بهترین گیاهانی است که در مناطق غیر شور ولی کم باران می تواند کاشته شود. انواع علف شور خود را با خاک های فقیر و خاک های جلگه ای دشت نخورده وفق داده ، در خاک های حاصلخیز نواحی نیمه جلگه ای نیز رشد می نماید .
گونه های دیگری از این گیاه که مورد تغذیه شتر قرار می گیرد عبارتند از S.Foetida ، S.Kali ، S.Spionsa و S.Vermiculata .

9ـ برشنک Pennisetum Spp
یکی از انواع ارزن است که برای چرا و سیلو مورد استفاده قرار می گیرد . این نباتات برای رشد و نمو و تولید محصول رضایت بخش احتیاج به خاک های غنی و حاصلخیز دارد . در شرایط مناسب علوفه سبز فراوانی تولید می کند و در یک فصل می توان از آن چندین علوفه برداشت نمود . این گیاه دارای اکوتیپ های زیادی بوده و در مناطق گرمسیری فارس و خوزستان وهرمزگان به طور طبیعی می روید و در اراضی پرشیب و سنگلاخی برای جلوگیری از فرسایش خاک کشت می شود . برشنک علاوه بر این که مورد استفاده بز و سایر دام ها می توان قرار گیرد یکی از روئیدنی های مورد استفاده شترمی باشد .

 

 
 

 

 

 

10ـ خیـــو Sporobolus Spp
گیاهی است یکساله یا دائمی با سنبله های منفرد و ساقه های خشبی و سفت و مغزدار. بذرهای این گیاهان به علت پوسته سفت و سخت مدت زیادی قدرت زایش خود را حفظ نموده می تواند حتی چندین سال در شرایط طبیعی به صورت خفته باقی بماند . ساقه های بذر دهنده راست، صاف و خشبی است که طول آنها تا یک متر نیز می رسد . چنانچه دقت گردد در رأس خوشه این انواع ، گل منفردی که به بذر نشسته دیده می شود . علوفه حاصل از این گیاه به صورت برگ های باریک اکثراً از سطح زمین یعنی قاعده گیاه خارج شده در زیر ساقه گل دهنده مجتمع می گردد .
ریشه این گیاه پراکنده می شود و به علاوه تا عمق مناسبی در خاک فرو می رود. این گیاهان با اغلب خاک ها سازش دارد ولی به طور کلی خاک های شنی برای آن ها بهتر است و در خاک های مرطوب قلیائی عملکرد بیشتری دارد . علوفه خشک انواع این گیاه ارزش غذائی چندانی ندارد .
از این خانواده دو گونه S.Brockmanii S.Margwatus مورد مصرف شتر قرار می گیرد .

11ـ علف چمنی (چچم) Lolium Spp
این گیاه برای حیوانات دارای کیفیت علوفه ای مناسبی است. در صورت چرای مفرط و برداشت مکرر در چراگاه ها تولید بذر می کند و چنانچه رطوبت و مواد غذائی کافی برای رشد در دسترس این گیاه قرار داده شود می توان از آن در یک فصل چندین مرتبه محصول برداشت نمود . چچم را می توان در پاییز و بهار کشت نمود، چنانچه منطقه مورد نظر دارای زمستان های سخت و سرد و خاک زراعی سنگین باشد باید زمان کشت را به بهار موکول نمود. این گیاه به علت دارا بودن برگ های ظریف و ساقه های باریک علوفه خشک مرغوبی تولید می کند .

12ـ چوج Salavadora Persica
این درختچه از خانواه «سالوادوراسه» بوده که در اطراف بندرعباس، نای بند، میناب و منطقه جاسک و چاه بهار دیده می شود . درختچه ای است همیشه سبز با شاخه های صاف و براق کم رنگ و آویزان، برگ هایش استخوانی، بیضی نیزه ای به ابعاد 5/3×2/1 سانتی متر و دمبرگ آن کوتاه به طول 5 میلیمتر گل آذین آن خوشه ای باز و محوری یا انتهایی راست میوه آن شفت کوچک سرخ رنگ می باشد .

13ـ کاورس Panicum Spp
انواع گونه های کاورس که به تعداد فراوانی در جهان پراکنده می باشد ویژه مناطق گرمسیر است . این جنس از انواع ارزن بوده و دارای سنبله هائی کم و بیش بهم فشرده می باشد . کاورس گیاهی است علفی چند ساله که مناطق سواحل جنوب حد فاصل بین بندرعباس و میناب در مراتع آن به حد وفور یافت می گردد . در منطقه جاسک سیریک به طرف سیستان و بلوچستان نیز گزارش گردیده است. گیاهی است خوش خوراک که مورد تعلیف اکثر دام ها قرار می گیرد. شتر نیز از این گیاه به خوبی تغذیه می نماید. برگ های آنان پهن و غلاف برگ های بی کرک و برهنه جهت تثبت شن های روان به کار می رود . دوگونه ای از این گیاه به نام های P.Maximum ، P.turgidum جهت تغذیه شتر بیشتر بکار می روند .

14ـ کنــار Zizyphus Spina – Christi
کنار درختی است که مخصوص نواحی گرم خشک و نیم گرم جنوب کشور است . گرچه ارتفاع درخت کنار به بیش از هفت متر می رسد ولی در منطقه به علت استفاده بیش از حدی که در چرا از آن نشده است، این درخت به صورت درختچه درآمده است. میوه کنار در محل طالبین زیاد دارد و به عنوان میوه خوراکی برای انسان خرید و فروش می شود . کنار دارای شاخه های زیاد، بلند و نسبتاً با رنگ باز است. برگ های کنار تخم مرغی شکل و کشیده است که از کوبیدن و سائیدن آن پودری به دست می آید که «سدر» نامیده می شود و برای شستشوی موی سر از آن استفاده می گردد .
کنار درخت و درختچه ایست که بیشتر برای تعلیف شتر مورد استفاده قرار می گیرد . این گیاه با خشکی، کم آبی و مناطق گرم سازش دارد .

15 ـ کهورک Prosopis Stephaniana Spreng
درختچه ایست کوچک که در بعضی مواقع ارتفاع آن در محل به چهار متر می رسد دارای خار زیادی است که با اشکال مورد تعلیف دام قرار می گیرد . این درختچه دارای میوه ای شبیه بادام زمینی ولی بزرگتر از آن است که در تغذیه احشام محلی نقش مهمی را ایفاء می کند . درختچه از تیره لگومینوز است و میوه آن دارای ارزش غذائی نسبتاً خوبی است ، شتر علاوه بر استفاده از میوه آن از سرشاخه های جوان آن استفاده می نماید، برگ آن مرکب و دارای تعدادی برگچه های باریک می باشد .

16ـ دونی Medicago Spp
مرغوب ترین گونه علوفه مرتعی است . این گیاه از خانواده لگومینوز بوده و به آن اصطلاحاً شبدر وحشی نیز می گویند . گیاه یکساله بوده که در حوالی نهرهای آب مزارع نخلیلات و مرکبات و خصوصاً مزارع صیفی مخصوصاً در سال های پرباران به حد کافی می روید ارزش آن در بازار از تمام انواع علوفه هرز باغات که به صورت بسته بندی شده بفروش می رسد بالاترین می باشد .گونه ای از این گیاه به نام M.Polymorpha مورد تغذیه شتر قرار می گیرد .

17ـ استبرق Calotropis
درختی مخصوص مناطق گرمسیری است که سرمای زمستان های آن به زیر صفر نرسد از این درخت در قدیم بالاخص در مناطق گرمسیر مثل خوزستان ابریشم تهیه می نمودند . چون اندام های این درخت شیرابه سفیدرنگی دارد اهالی معتقدند که شیرابه آن می تواند درمان بعضی از دردها را بنماید. از این درخت علاوه بر تهیه ابریشم می توان کاغذ ، کائوچو یا در مواردی خاص علوفه تهیه نمود .
استبرق برگ های پهن و متقابل دارد که فاقد دمبرگ بوده و پشت و روی آن را کرک های سفیدرنگ و بسیار ظریف پوشانیده است . قطر برگ های این درخت به حدود دو میلی متر می رسد . شترها معمولاً از برگ های تازه این گیاه تغذیه می کنند .

18ـ لاتـــی Crotalaria Spp
گیاهی است از خانواده «لگومینوز» بوده که در اطراف بندرعباس خصوصاً جاده میناب بندرعباس وجود دارد . درختچه ای است کوچک که انتهای شاخه هایش خار مانند است و برگ های آن محدود و به واسطه موهای ابریشمین خود سفید رنگ به نظر می رسد و شامل 3 برگچه است . لاتی از نباتاتی است که صرفاً شتر آن را مورد تعلیف قرار می دهد و شترها از برگه های تازه C.Pycoostachya در موریتانی تغذیه می نمایند . شترهای ایرانی نیز از برگ های تازه C.frufuracea تغذیه می نمایند .

19ـ خارخسک Tribulus terrestris
گیاهی از نوع نباتات یکساله تابستانی است که به حد وفور یافت می شود . این گیاه معمولاً در نواحی بیابانی ، حاشیه کویر و نقاط کوهستانی کشور وجود دارد و به علت این که خاردار می باشد، دام های دیگر کمتر از آن استفاده می کنند اما شتر به راحتی بر آن تغذیه می نمایند .

20ـ شنبلیله Trigonella
این گیاه شبیه یونجه است با این تفاوت که برگ آنها کوتاهتر و گل شان زرد رنگ، ریشه هایشان بسیار قوی و ساقه هایشان منشعب و نیمه راست می باشد . این انواع ویژه نواحی کوهستانی بوده و در مراتع طبیعی در گوشه و کنار یافت می شود . این گیاه به علت خوشخوراکی مورد چرای مفرط قرار می گیرد .

 

تصویر شماره ( 2 ) ـ گیاه شنبلیله

( منبع کتاب « گل ها وگیاهان مناطق خشک ونیمه خشک وکویری ایران » جلد اول ص 50 )


21ـ کهور Prosopis Spp
از خانواده «لگومینوز» بوده و به صورت درختانی بلند و تنومند وجود دارد محل رویش و پراکنش این گیاه در جنوب کشور، بندرعباس، جیرفت و بلوچستان است و در هرمزگان نیز در اکثر نقاط وجود دارد . برگ های آن مرکب مضاعف ودارای 3 ـ 2 جفت برگچه مرکب می باشد . هریک از آن ها شامل 12 ـ 6 جفت برگچه می باشد . میوه آن دو غلافه و نازک به شکل لوبیا می باشد و برای دام بسیار خوشمزه می باشد و خصوصاً گوسفند و بز از میوه آن استفاده می نمایند . شترها معمولاً از برگ خشک این درختان تغذیه می کنند و دو گونه آن به نام های P.Spicigera ، P.Africana مورد تغذیه شتر قرار می گیرد .

22ـ اسکنبیل Calligonum Spp
انتشار این گونه از مصر و عربستان و سوریه تا ایران و افغانستان و پاکستان می باشد و در نقاط مختلف خشک و نیمه خشک کشور مخلوط با گونه های دیگر دیده می شود. در بندرعباس ، جاسک، ایرانشهر، طبس، کرمان و خوزستان انتشار دارد ارتفاع این درختچه حدود 2 متر با انشعابات زیاد موجدار و بهم بافته است . برگ هایش درفشی است و سریع می ریزد طول برگ حدود 5 ـ 1 میلی متربوده و میوه دوکی شکل 13 ـ 12 میلی متر طول دارد. این درختچه مورد تعلیف انواع دام مخصوصاً شتر قرار می گیرد .

23ـ آسـه Lycium
این نباتات معمولاً در مناطق کم باران خصوصاً حواشی ساحل روئیده و به جز شترها و گاهی اوقات بزها، سایر دام ها نمی توانند از این گیاه تغذیه نمایند . این درختچه از خانواده Solanaceae می باشد. علاوه بر بندرعباس و آذربایجان، میانه، زنجان، دشت گرگان، شیراز و خوزستان و بلوچستان وجود دارد. برگ هایش باریک کشیده طول برگ ها 10 ـ 5 برابر پهنای آن است. این گیاه را در زبان محلی « زهیر» گویند .

24ـ قیــچ Zygohyllum Spp
یکی از انواع بوته هاست که در مناطق نیمه بیابانی ، بیابانی و جلگه ای ایران به وفور یافت می شود . ارتفاع قسمت چوبی این گیاه بیش از یک متر نمی باشد . این گیاه جهت تغذیه شتر مورد استفاده قرار می گیرد و بنابر گزارشات رسیده سه گونه از این گیاه به نام های Z.atriplicoides ، Z.Album ، Z.Coccineum مورد تغذیه شتر قرار می گیرد .

 

 

25ـ گـــز Spp Tamarix
یکی از انواع درختان مناطق بیابانی و نیمه خشک است که شتر از شاخ و برگ آن تغذیه می کند و باتوجه به منابع موجود به نظر می رسد که شترهای کشورهای عربی از این درختان جهت تغذیه استفاده نمی کنند .

 

تصویر شماره ( 3 ) ـ تصویر گیاه گز

( منبع کتاب « گل ها وگیاهان مناطق خشک ونیمه خشک وکویری ایران » جلد اول ص 42 )


26 ـ گــون Spp Astragalus
گیاهی علوفه ای از خانواده «لگومینوز» می باشد ودارای انواع بسیاری است و تقریباً تمام انواع آن خوش خوراک می باشد. این انواع بسیار گوناگون است برخی علفی و یا چوبی بدون ساقه و بعضی دیگر دارای ساقه کوتاه در روی زمین و بالاخره عده ای دارای ساقه های خوابیده روی زمین یا راست می باشند . دامنه پراکندگی آن ها از آذربایجان تا فارسو از شمال تا خراسان می باشد . این گیاهان معمولاً در برابر چرای مفرط مقاوم می باشد . گیاهان این گونه دارای رشد سریع و دوام چند ساله بوده با بذرپاشی طبیعی می تواند تکثیر پیدا نماید .

 


تصویر شماره ( 4 ) ـ تصویر گیاه گون

( منبع کتاب « گل ها وگیاهان مناطق خشک ونیمه خشک وکویری ایران » جلد اول ص 55 )

تصویر شماره ( 5 ) ـ تصویر گونه دیگری از گیاه گون

( منبع کتاب « گل ها وگیاهان مناطق خشک ونیمه خشک وکویری ایران » جلد اول ص 56 )



27ـ تـــاغ Haloxylon Spp
درختی است که در مناطق جلگه، نیمه بیابانی و بیابانی رشد می کند و گاهی ارتفاع آن تا چندین متر می رسد . دارای شاخ ها و شاخک های شکننده و برگ های ریزی است که شترها به راحتی بر روی آنها تغذیه می کنند . این درخت در مناطق حاشیه مدیترانه ، مصر، سوریه، لبنان، اردن، صحرای سینا و ایران پراکنده است و بنا بر گزارش محققین ، شتر بر روی دو گونه از این گیاه به نام های H.Articulatum ، H.Salicornicum تغذیه می نماید .

28ـ نیــل Indigofera Spp
گیاهی است از خانواده « لگومینوز» چند ساله است که بیشتر در مناطق نیمه گرمسیری می روید و در سیستان و بلوچستان، هرمزگان و خراسان یافت می شود . گونه های متعددی از این گیاه به نامهای I.ARRECTA ، I.INTRICATA ، I.SPINOSA ، I.SCHIMPERI ، I.RUSPOLI ، I.DBLONGIFOLIA مورد تغذیه شتر قرار می گیرد و شترها معمولاً از همه اجزای این گیاه جهت تغذیه استفاده می کنند .

29 ـ درمنــه Artemisia Spp
یکی از گیاهان مشخص مناطق جلگه ای می باشد که در مناطقی مانند تهران، خراسان، کرمان و مناطق جنوبی کشور دیده می شود و اغلب با گیاهان غیر نمک دوست از خانواده اسفناج همراه است و یا جانشین آنها می گردد . دو گونه از این گیاه به نام های A.CAMPESTRIS و A.HERBA-ALBA مورد تغذیه شتر قرار می گیرند .



تصویر شماره ( 6 ) ـ تصویر گیاه درمنه

( منبع کتاب « گل ها وگیاهان مناطق خشک ونیمه خشک وکویری ایران » جلد اول ص 83 )


30ـ خارگونی Noaea Muctonata
گیاهی بوته ای است که فلور جلگه ای ایران است و تقریباً در تمامی نواحی دیده می شود .


منابع مورد استفاده :

1ـ گودرز شیدائی ـ ناصر نعمتی ـ مرتعداری نوین و تولید علوفه در ایران ـ وزارت کشاورزی و عمران روستائی تهران سال 1357
2ـ هادی کریمی ـ مرتع داری انتشارات دانشگاه تهران چاپ سوم 1356 تهران .
3ـ محمد هاشمی ـ گیاه خارشتر ـ نشریه سازمان جنگلها و مراتع کشور ـ وزارت کشاورزی تهران سال 1365
4ـ محمد رضازاده ـ شتر و اهمیت آن در کشور و استان هرمزگان ـ امور دام جهاد سازندگی استان هرمزگان سال 1370 .
5 ـ موسسه تحقیقات جنگل ها ومراتع ـ گل ها وگیاهان مناطق خشک ونیمه خشک وکویری ایران ، جلد اول ، نشریه فنی شماره 15 ، چاپ اول 1355 ، تهران ایران .

6- WARDEH , et.at (1990) = The Nutritive Value of prefred Plant species By camels – PP:8-14-ACSAD DAMAS SYRIA

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠
دوشنبه، 10 مهر، 1385

 

فیزیولوژی تولید مثل در شتر

 
فیزیولوژی تولیدمثل شتر
تألیف :
دکتر احسان مقدس
تاریخ تإلیف : آبان 1382

مقدمه :
در این مقاله مطالبی را در باره فیزیولوژی تولید مثل شتر ذکر می کنیم وامیدواریم که این مطالب مورد استفاده علاقمندان  قرار گیرد ، به ویژه که این اطلاعات می تواند در زاد وولد گله های داشتی شتر مفیدومثمر ثمر واقع گردد .
سن بلوغ
در بین حیوانات اهلی ، شتر جزو حیواناتی است که دیر بالغ می شوند، به طوری که شتر ماده معمولاً در سن سه سالگی به بلوغ می رسد ولی معمولاً شترهای ماده را پس از 4 سالگی برای زاد وولد مورد استفاده قرار می دهند (Leupold 1967) . Abdunazaroo (1971) در باره بعضی شترهای ترکمن گزارش می دهد که آنها در سن 8 تا 12 ماهگی به سن بلوغ می رسند. البته این شخص تنها فردی است که از چنین بلوغ زودرسی گزارش کرده است و در سایر منابع علمی چنین مدتی در مورد سن بلوغ شتر ذکری به میان نیامده است.
در مورد سن بلوغ شتر نر عقاید گوناگونی وجود دارد . چنانکه برحسب نظر، Abdunazroo (1971) 8 تا 12 ماهگی و طبق نظر Singh (1969) 2 سالگی و برحسب نظر Williamson&poyn (1959) 3 سالگی و حتی طبق اطلاعات Matharu (1967) و Nanda (1956) 6 سالگی را سن بلوغ شتر نر می دانند. اما آنچه که اهمیت دارد سن 6 سالگی است که اکثریت قریب به اتفاق محققین این زمان را برای استفاده پرورشی پیشنهاد کرده اند .
فحلی و علایم آن در شترهای نر و ماده :
اولاً ـ مستی و علایم آن در شتر نر
دوره آمادگی جسمی شترهای نر بستگی به تغذیه و شرایط نگاهداری آنها دارد و چنانچه این شترها خوب تغذیه نشوند این دوره بیش از 4 هفته در سال به طول نمی انجامد . برعکس با تغذیه خوب و کافی این مدت به 4 ماه نیز می رسد . گاهی نیز ممکن است شترهای نر مسن تمام سال آمادگی جنسی داشته باشند ولی بطور متوسط دوره آمادگی جنسی سه ماه بطول می انجامد (Nanda 1956 ).
چنین بنظر می رسد که آمادگی جنسی در روزهای سرد سال ظاهر و با گرم و درازشدن روز متوقف می گردد. چنانچه در نیم کره شمالی آمادگی جنسی در دیماه تا فروردین ماه و نیم کره جنوبی خردادماه تا آذرماه و درنزدیکی خط استوا زمان معین نداشته و جفت گیری در سراسر سال صورت می گیرد ( Williamson و همکارانش 1959) .
جفت گیری شتر در ایران بیشتر در اواخر فروردین ماه آغاز می گردد. (ناظر عدل 1365).

شروع مستی در شتر با افزایش فعالیت در سلول های ترشحی آلفا و بتای هیپوفیز پیشین رخ می دهد. وزن بیضه ها افزایش یافته و کام نرم رشد ملحوظی را نشان خواهد داد . افزایش وزن بیضه ها اساساً بخاطر افزایش بافت بینابینی است و اسپرماتوژنز نیز زیاد شده است هنگامی که مستی نباشد میزان تولید اسپرماتوزوئید کم است البته نرها نیز مثل ماده ها امکان دارد در طول سال قدرت باروری داشته باشند.شروع مستی در شتر با افزایش فعالیت در سلول های ترشحی آلفا و بتای هیپوفیز پیشین رخ می دهد. وزن بیضه ها افزایش یافته و کام نرم رشد ملحوظی را نشان خواهد داد . افزایش وزن بیضه ها اساساً بخاطر افزایش بافت بینابینی است و اسپرماتوژنز نیز زیاد شده است هنگامی که مستی نباشد میزان تولید اسپرماتوزوئید کم است البته نرها نیز مثل ماده ها امکان دارد در طول سال قدرت باروری داشته باشند.

درحالت مستی لوله های منی ساز شتر های نر دارای قطر بیشتری نسبت به دوره غیرمستی می باشند تعداد اسپرم در هر گرم از بافت بیضه 30 ـ 27 میلیون در شترهای نر خاموش و 47 ـ 36 میلیون در شتر نر مست است که در بالاترین مقدار 3/1 میزان اسپرم گاو است. علاوه بر تغییرات فصلی، فاکتورهای طولانی مدت بر روی فیزیولوژی جنسی اثر دارند مثلاً قطر لوله های منی ساز تا 9 سالگی افزایش یافته و تعداد اسپرم نیز زیاد می شود و بعد از آن بتدریج کاهش می یابد. اما تغییرات ناچیزی در کل سلول های زاینده اسپرماتوگونی ( اسپرماتوسیت اولیه و اسپرماتید) در سنین 6 تا 18 سالگی رخ می دهد . شترن نر در طول فصل جفت گیری بعلت عدم تغذیه بتدریج ضعیف می شود.
حیواناتی که بطور مرتب آب می نوشند اعمال فیزیولوژیکی و فیزیکی آنها در دوره مستی قوی تر از شترهای تشنه می باشد. دوره مستی تنها فاکتوری است که ظاهراً روی ترکیب خون اثر می گذارد کاهش شدید هموگلوبین و افزایش شدید لکوسیت ها دو پارامتر مهم این دوره است.
در گله های شتر به طور کلی یک شتر نر بسته به جثه یا قدرت جنگجوئی اش حالت غالب را به خود می گیرد و شترهای نر ضعیف تر از مستی می افتند و یا آنکه فعالیت کمتری نشان می دهند.
شترهای نر مست دائماً دندان های بالا و پائین خود را به یکدیگر می سایند و در فصل جفت گیری حالت تهاجمی و خطرناک به خود می گیرند و غالباً طوری می ایستند که پاهای عقب از یکدیگر فاصله داشته و دم را محکم به آلت تناسلی خود زده و قطرات ادرار را به بغل رانها و پاها می پاشند و دراین حالت معمولاً شتر نر به دفعات مکرر ادرار می کند و گاهی حتی از خود منی می ریزد، اسهال نیز دیده می شود. در این هنگام شتر ماده فحل معمولاً جلو شتر قوز کرده و کمی ادرار می کند و شتر نر ادرار روی زمین و یا فرج او را بو کرده و و اکنش بویایی به نام فلمن Flehmen را از خود نشان می دهد .

واکنش فلمن شامل قائم نگه داشتن سر وگردن وجمع گردن لب بالایی به طوری که لثه ها ودندان های بالا ودندان های نیش پائین ظاهر گردد. Abdel Rahmin & Nazier (1992) در طی بررسی های خود مشاهده کردند که شتر نر با بو کردن نمونه های ادرار محتوی اسیدهای چرب پاسخ می دهد ولی تنها با بو کردن نمونه های ادرار شترهای ماده غیر آبستن و یا حاوی اسید استیک، فلمن ادا می کند. مدت زمان ادای فلمن بین 22 تا 50 ثانیه طول می کشد و آنان در این بررسی مشابه بودن جفت گیری شتر با سایر پستانداران را تأئید می نمایند با این تفاوت که آلت تناسلی شتر به هنگام طلب جفت با شتر ماده ایستاده، نعوظ نمی گردد و این موضوع نشان می دهد که در شترها، عشقبازی و نعوظ کامل آلت تناسلی به منظور تضمین عمل جفت گیری لازم نیست.
شترهای نر مست، در دوره مستی خود آب دهان کف آلود، نفس زدن، نگهداشتن سر به عقب، تکان دادن دم، دولا شدن با حرکات ضربه ای لگن، ماده ها را تعقیب می کنند و از دیگر علایم فحلی، ترشح مایع سیاه رنگ و بدبوئی است که بوسیله غدد اکسی پیتال ترشح می شود و شتر نر بوسیله مالش پشت سر خود به اشیاء این بو را در محوطه سلطه خویش پخش می نماید ( Gardener 1971 ) . ترشحات غدد بزاقی نیز وجود دارد و کام نر در طول مستی غالباً بیرون می آید که این امر احتمالاً به خاطر متصاعد شدن گازهای ناشی از گوارش، از سیرابی به داخل آن است. گرچه در شترهای نر اخته شده طول کام نرم افزایش می یابد اما هرگز از دهان بیرون نمی آید که مبین این است که کام در شتر نر طبیعی دارای رشد کامل و بیشتری است و Singh (1969) معتقد است که این حالت فقط در شتر یک کوهانه اتفاق می افتد و اظهار می دارد ؛ یکی از علایمی که فقط در شتر  یک کوهان گاهی مشاهده می شود، بیرون زدن پوسته سقف دهان است که مانند بادکنک قرمز رنگی از یک طرف دهان آویزان می شود .
در هنگام هیجان جنسی، عوارض ثانویه ای از قبیل: بی اشتهائی، اسهال و عصبانیت در شترهای نر دیده می شود که این امر باعث ضعف آنها می شود، اشخاص با تجربه روش کاملاً ساده ای برای از بین بردن هیجان جنسی و در نتیجه عوارض ثانویه آن بکار می برند بدین معنی که در این فاصله از شتر کار بیشتر و سنگین تری کشیده و تا حدودی وضع تغذیه آنها را مختل می نمایند. چنانکه در یک گله شتر تعداد زیادی شتر نر وجود داشته باشد و فقط در قوی ترین آنها علایم هیجان جنسی ظاهر شود شتر های نردیگر که بعداً این آمادگی را پیدا می کنند از ترس شتر قوی تر آن علایم را بروز نمی دهند و یا این که علایم به صورت خیلی ضعیف در آن ها ظاهر می گردد. ولی چنانچه دو شترنر در یک سطح و در یک زمان آمادگی جنسی پیدا کنند این امر منجر به جنگ و ستیز بین آن ها می گردد وهر کدان از آن ها سعی می کند که با گاز گرفتن وپرخاش ، دیگری را از میدان به بدر کند . در چنین حالتی نزدیک شدن به شترها به علت حساسیت فوق العاده آنان کار مشکل وخطرناکی است ، مخصوصاً اگر شتر ماده ای نیز در نزدیکی باشد .

 ثانیاً ـ فحلی و علایم آن در شترهای ماده :
شتر ماده تظاهرات فحلی خفیف تری نسبت به شتر نر نشان می دهد. با وجود این علایم فحلی شتر ماده را می توان بطور واضح در ماه های معینی از سال مشاهده کرد. در تحقیقاتی که Shalash (1965) انجام داده باین نتیجه رسیده است که شدت فعالیت تخمدان در ماه های آذر تا خرداد می باشد و طبق نظر Charnot (1969) این فعالیت بین ماه های آبان تا اوائل خرداد است .
برحسب نظر Gardener (1971) هر 30 تا 40 روز یکبار تخمک گذاری ( اوولاسیون) صورت می گیرد. این مدت برحسب اظهارات Martharu (1967) هر دوهفته یکبار می باشد که هر بار تا 7 روز بطور می انجامد .
اولین فحلی بعد از زایمان 25 تا 30 روز بعد از آن ظاهر می شود ( Abdunzaroo 1971 ) . بهترین موقع برای جفت گیری 3 تا 4 روز بعد از فحلی می باشد. ( Gardener 1971).
شدت ظهور علایم فحلی بسته به فرد و فصل متغیر است. برای مثال درهند 14% و 13% و 55 % شترهای ماده به ترتیب دارای علایم ضعیف، متوسط و قوی فحلی هستند .
علایم ظاهری فحلی عبارتند از : بیقراری ، ‌ناراحتی و ناآرامی شترهای ماده به طوری که این شترها دائماً در حال نالیدن، نعره زدن و صدای مخصوصی از خود در آوردن می باشند و تورم فرج و ترشح مخاطی از واژن، بلعیدن هوا و سپس جمع کردن باد در گلو و باز کردن پاهای عقب از یکدیگر و ضربه زدن بوسیله دم به قسمت خلفی بدن بخصوص هنگامی که شتر نر حضور داشته باشد ، از دیگر علایم فحلی شتر ماده است . لبه های فرج این شترها متورم شده و بطور نامنظم باز و بسته می شود. در آزمایشات، واژن صورتی رنگ و مرطوب دیده می شود که با پیشرفت فحلی از شدت آن کاسته می شود. سرویکس مرطوب و شل شده است بطوری که در آزمایش مقعد چندان قابل لمس نیست . شاخ های رحم کمی متورم شده اما به سفتی شاخ های رحم گاو نمی رسد . فولیکول دوگراف لمس می شود ما جسم زرد روی تخمدان لمس نمی گردد .


جفت گیری :
استعداد یا قابلیت جفت گیری همانند آمادگی جنسی شتر نر بستگی به تغذیه و شرایط نگهداری آنها دارد. بطور کلی در شرایط طبیعی در هر دوره آمادگی جنسی، شتر نر می تواند 30 تا 40 شتر ماده را سرویس دهی نماید که با تغذیه خوب و کافی این تعداد به 70 نفر می رسد ( Singh 1969).
Singh & prakash (1964) عمل جفت گیری را چنین توصیف می نمایند که شتر نر دو تا سه بار به دور شتر ماده چرخیده و گردن خود را روی گردن شتر ماده قرار داده و سعی می نماید که با گاز گرفتن شانه او را وادار به همکاری نماید. در موقع جفت گیری شتر ماده بر روی زمین می نشیند وشتر نر از عقب اورا در بر می گیرد ، برخی از شترداران برای تسهیل جفت گیری بین شتر نر وماده ، اکثراً پای شتر ماده را می بندند و بعد از جفت گیری باز می نمایند تا از جا برخیزد .
شتر ماده در موقع هدایت آلت تناسلی خود به دستگاه تناسلی شتر ماده عضلات شکم خود را جمع می کند به طوری که محوطه لگن شتر نر با قسمت خارجی دستگاه تناسلی شتر ماده مستقیماً در مقابل یکدیگر قرار گیرند. در این حالت است که هدایت کامل آلت تناسلی در دستگاه تناسلی شتر ماده ممکن می گردد .
گاهی اوقات شتر نر مست، شتر ماده فحل را تعقیب می کند و وقتی به او می رسد سرخود را به گردن شتر ماده می فشارد و او را وادار به نشستن می کند سپس در وضعیت چمباته سوار بر شتر ماده می شود و جفت گیری با کف کردن دهان و صدای غرغر و بیرون زدگی متناوب کام نرم و ناله کردن شتر ماده همراه است. در طول جفت گیری بقیه گله بحالت آماده باش و بصورت دایره وار دور آنها جمع می شوند . در یک جفت گیری 4 ـ 3 بار دخول یا حرکت رفت آمد صورت می گیرد و در این رفت وآمدها ترشح منی صورت می پذیرد و در همین حال شتر نر می غرد و شتر ماده به عمل نشخوارکردن ادامه می دهد در این موقع عضلات پاهای عقبی شتر نر بحالت انقباض در می آیند و تنفس تندتر می شود وپس از گذشت چند لحظه شتر نر حالت طبیعی خود را باز می یابد. در حین جفت گیری هر دو شتر صدای بخصوصی از خود بروز می دهند . مدت جفت گیری حداکثر 20 و حداقل 7 دقیقه می باشد ولی بطور متوسط این عمل 7/11 دقیقه بطول می انجامد ( Singh & rakash 1964). اگر به یک شتر نر اجازه داده شود ممکن است تمام روز را با یک شتر ماده بگذراند تا آن که سرانجام او را از پای انداخته بطوری که قادر به بلند شدن نباشد. اگر حیوان نر تحت کنترل باشد می تواند روزانه با 3 شتر ماده جفت گیری کند.
شتر نر مقدار 1 ـ 10 سانتیمتر مکعب و بطور متوسط در حدود 3 سانتی متر مکعب از منی را در هر بار جفت گیری دفع می کند و منی شتر غلیظ و لزج بوده و دارای رنگ سفیدی است و PH آن 8/7 می باشد.
و قابل ذکر که علی رغم موفقیت تلقیح مصنوعی در گاوها و گوسفندها، تاکنون هیچ گزارش از تلقیح مصنوعی در میان شترهای ماده نرسیده است و شاید علت آن این باشد که تخمک گذاری در شتر ماده فقط در هنگام آمیزش جنسی اتفاق می افتد .


آبستنی :
شتر ماده در مقایسه با سایر حیوانات اهلی دارای طولانی ترین دوره آبستنی است دوره آبستنی شتر یک کوهانه در نواحی گرم معمولاً یکسال ذکر می گردد و گفته می شود که این مدت بین 345 تا 395 روز تفاوت می نماید و به طور متوسط 365 روز است ( بعاج 1990).
آبستنی رابطه مستقیمی با تغذیه خوب و کافی و روش های نگهداری صحیح و مناسب دارد و طبق نظر Terentjer (1963) می توان هر سه سال و طبق نظر Matharu (1967) هر دو سال و نیم یکبار دو بچه شتر گرفت. از شتر می توان تا سن بیست سالگی نیز بچه گرفت ( Singh 1969 ). تخمک گذاری در اثنای جفت گیری صورت می گیردو محل استقرار جنین در 24/99% از تعداد 887 نفر شتر حامله مورد آزمایش در شیپور چپ رحم بوده است. دو قلو یا سه قلوزائی در آنها بندرت پیش می آید. بطوری که آمار جمع آوری شده توسط Shalash (1965) نشان می دهد امکان دوقلو یا سه قلوزائی در شترها 26% است. اما در عوض حدود 45/12% امکان تولید 2 یا 3 جنین وجود داشته است که در اوایل دوره جنینی از بین می روند. علاوه بر روش های نگاهداری و تغذیه ، بیماری ها نیز نقش مهمی را در باروری بازی می کنند. Shalash (1965) در معاینه 1701 عدد رحم شترها ، 20% مورد غیرطبیعی مشاهده نمود. اما در اکثر شترها با رحم غیرطبیعی باروری صورت گرفته است . شتر ماده آبستن معمولاً دو هفته بعد از عمل جفت گیری چنانچه شتر نری برای جفت گیری به آن نزدیک شود دم خود را بالا می گیرد و فرار می کند و شترداران با مشاهده این حالت باید شترهای آبستن را از گله جدا کنند تا شتر نر در فصل جفت گیری بقیه ماده ها را بارور سازدو شترهای حامله نیز از آزار واذیت شترهای نر در امان باشند . ( Abdel Rahlm & Nazier 1992).
Musa (1969) در گزارش دیگری اظهار می دارد که میزان تخمک گذاری دوتایی 14% است ولی میزان دوقلوهایی که متولد می شوند فقط 4/0 % زایش هاست. جابجایی جنین از شاخ راست به چپ مکرر اتفاق می افتد ومیزان آن 7/37% ذکر شده است. وقتی هر دو تخمدان تخمک گذاری کنند جنین ها ابتدا در هر دو شاخ گسترش می یابد ولی جنین شاخ راست هنگامی که به طول 3 ـ2 سانتیمتری برسد می میرد. در دوقلوزائی کوریون دو جنین بهم آمیختگی دارند ولی احتمالاً هم دهانی رگی الانتوئیک رخ نمی دهد ( مانند آنچه که در گاو هست) و هیچ گزارشی مبنی بر شتر فری مارتین Free – martin در تعداد کم دوقلوزائی وجود ندارد.
مسأله دیگر اینست که شکل جفت در شتر مانند مادیان و خوک بصورت منتشر و از نوع اپی تلئو کوریال است و کونیلدونی نیست.
مقدار مایع الانتوئیک به سرعت افزایش می یابد و از حدود 5/1 لیتر در 0 ـ 10 سانتی متری طول بدن جنین به تقریباً 6 ـ 5 لیتر در 20 ـ 11 سانتیمتر طول بدن جنین می رسد . این حجم نسبتاً ثابت باقی می ماند تا اینکه طول بدن جنین به 100 ـ 90 سانتی متر برسد و سرانجام وقتی طول بدن جنین به 107 ـ 101 سانتیمتر برسد، حجم مایع الانتوئیک در حدود 5/8 لیتر خواهد بود .
مایع الانتوئیک مشابه ادرار بی رنگ است و گاهی اوقات محتوی هیپومانز Hippomanes زرد مایل به قهوه ای است . حجم آمنیون از 13 میلی لیتر در 0 ـ 10 سانتیمتر طول بدن جنین به یک لیتر ( حجم نهایی ) افزایش می یاید. مایع آمنیونی معمولاً آبکی است ولی گاهی اوقات کدر با ذرات قهوه ای رنگ از مدفوع جنین و هیپومانز همراه است. درمرحله آبستنی که طول بدن جنین 41 سانتیمتر بود، Musa (1969) دو غشاء آمنیونی را تشخیص داد که عبارت بودند از : یک آمنیون حقیقی که محتوی مایع آمنیونی بود ویک غشاء داخلی دیگر که خیلی به جنین نزدیک بود ووفقط در محل منافذ طبیعی بدن جنین روی اورا نمی پوشاند واین منافذ بطور مستقیم به داخل محوطه آمنیونی حقیقی باز می شدند. از ماه ششم آبستنی به بعد، شیر شتر به تدریج کم شده وعاقبت متوقف می گردد .


تشخیص آبستنی :
برای تشخیص آبستنی روش های مختلف فراوانی وجود دارد و ما در اینجا به ذکر برخی از این روش ها، که در شتر ماده به کار رفته است می پردازیم. از روشهای متداول در تشخیص آبستنی شتر و شاید یکی از بهترین روش ها ، روش ملامسه از طریق رکتوم است که این روش در شترهای دوکوهانه توسط Barmintsev (1976 ، 1978 ) بکار رفته است. روش ملامسه از طریق رکتوم در شتر شبیه گاو است ولی باید اصول زیر را که ویژه شتر است همیشه به خاطر داشت :
1ـ جسم های زرد بزرگ فقط در طول آبستنی وجود دارند.
2ـ 99% آبستنی ها در شاخ چپ قرار دارد.
3ـ شاخ راست خالی به طور مادرزادی کوتاهتر از شاخ چپ است.
4ـ مقدار مایع جنینی در تمام مراحل کمتر از گاو است.
از مطالب بالا چنین بر می آید که وجود جسم زرد روی یک یا دو تخمدان علامت مطمئن و دلیل آشکاری بر وجود آبستنی است بهر حال احتمالاً جسم زرد می تواند بعد از یک جفت گیری که منجر به آبستنی نشود تشکیل شود و نیز انتظار می رود در مواردی که جنین در مراحل اولیه می میرد جسم زرد باقی بماند ولی در هر دو مثال بالا بعید است که جسم زرد دوام داشته باشد .

جهت انجام ملامسه از طریق رکتوم، ابتدا اقدام به تثبیت حیوان به وضعیت نشسته نموده و دو اندام قدامی حیوان را در منطقه کارپ محکم به هم می بندیم و برای اطمینان طناب را پس از بستن به مفصل کارپ از روی گردن حیوان امتداد داد و در آن سو به مفصل کارپ دیگر می بندیم . سپس از دستیار می خواهیم که سر حیوان را محکم گرفته و بصورت ثابت و به طرف پائین فشار دهد. و بهتر است که آزمایش توشه رکتال را قبل از تغذیه دام انجام داد. سپس دستهارا شسته و دستکش را به دست نموده و آن را چرب می کنیم. آنگاه دست را وارد رکتوم نموده و اقدام به تخلیه مدفوع حیوان می نمائیم و باید فراموش نکنیم که وضعیت آناتومیک شتر ماده اندکی با حیوانات دیگر تفاوت دارد. بدین معنی که گاهی اوقات اتفاق می افتد که بخشی از روده کلفت در فضای مابین راست روده و رحم قرار می گیرد و مانع از ملامسه رحم می گردد. به همین جهت بهتر است به هنگام وارد کردن دست، اگر به بخشی از روده کلفت برخورد شد با احتیاط این بخش را به داخل محوطه بطنی رانده و سپس به سراغ رحم و اجزای آن برویم . در شترهای غیرآبستن ملامسه و تشخیص محدوده استخوان لگن به راحتی امکان پذیر است و در آغاز باید کف استخوان لگن را لمس کرد تا بتوان رحم را که در آن مکان قرار دارد تشخیص داد . البته در شترهای ماده مسن، رحم به میزان کمی در حفره بطنی امتداد دارد و در هنگام ملامسه ممکن است که شخص به رباط پهن رحمی چپ یاراست بر بخورد و در هنگام ملامسه رحم شاهد عکس العمل انقباضی رحم باشد. اما شاخ های رحم در هنگام ملامسه دارای وضعیتی الاستیکی می باشند و معمولاً شاخ راست رحم بمقدار 4 ـ 3 سانتی متر از شاخ چپ کوتاهتر است .
در شترهای آبستنی به تدریج علایم آبستنی به شکل زیر ظاهر می شود :
ماه اول : یک جسم زرد حداقل روی تخمدان است و علایم آبستنی به صورت واضح مشاهده نمی شود. ولی به هرحال رحم شل بوده و درهنگام ملامسه شاخ حاوی جنین کمی پهن تر از شاخ خالی بنظر می رسد و دارای برجستگی های خفیفی است و معمولاً تشخیص آبستنی در شترهای مسن قبل از گذشت 45 روز مشکل است و به هر حال باید توجه داشت که ملامسه خشن و غیر اصولی شتر آبستن در ماه اول ممکن است که به سقط جنین حیوان منجر شود .
ماه دوم : حجم رحم افزایش می یابد ولی رحم هنوز داخل حفره لگنی است و در این دوره شاخ رحم آبستن متموج بوده و ضخامت آن دوبرابر شاخ رحم غیر آبستن می گردد و تخمدان در همان طرف شاخ حاوی جنین به علت رشد جسم زرد بزرگ می شود و جسم زرد به شکل برجستگی ای با پستی بلندی های فراوان ظاهر شده و قابل لمس می گردد .
ماه سوم : رحم بشکل واضحی بزرگ و نرم احساس می شود و در ملامسه موج دار احساس می شود شاخ رحم حاوی جنین بصورت استوانه بزرگی احساس می شود که تا حفره بطنی ادامه یافته است در حالی که شاخ رحم غیر آبستن کوچک مانده و بصورت زائده استوانه ای شکل قابل لمس است.
ماه چهارم : شاخ رحم دارای جنین از لبه لگن به داخل حفره بطنی بصورت بادکنکی گلابی شکل و به حجم سر انسان آویزان احساس می گردد. سرویکس ضخیم شده و در لبه لگن قابل لمس است. تخمدان طرف شاخ آبستن دور از دسترس است. در هیستولوژی بافت واژن ، تنها سلول های اپی تلیال دیده می شود .
ماه پنجم : رحم در حفره بطنی است حالت مواج رحم تاحدی قابل لمس است جنین گاهی اوقات قابل تشخیص است و بخشی از سرویکس نیز به داخل حفره بطنی کشیده شده است.
ماه ششم : رحم در حفره بطنی است و حدود رحم را به علت حجم بزرگ آن نمی توان تعیین کرد اگرچه سطح پشتی آن هنوز قابل لمس است . ضربان شریان رحمی نیز در این مرحله به بعد قابل لمس و مشخص است .
ماه هفتم : رحم در حفره بطنی است و به تدریج سرویکس بطور کامل به داخل حفره رحمی کشیده می شود سر و دست های جنین را می توان تشخیص داد .
ماه هشتم : سر و گردن و دست های جنین را می توان لمس کرد.
ماه نهم : حرکات جنین محسوس می گردد و با دست به آرامی و به نرمی می توان به صورت پاندولی حرکاتی به رحم داد و حرکت جنین را حس کرد. در این مرحله پستان های حیوان کمی بزرگ می شود .
ماه دهم : حرکات جنین محسوس و و ضعیت آن را می توان تعیین کرد پستان ها نیز بزرگتر شده است .
ماه یازدهم : پستان حیوان خوب رشد کرده اما شیر ندارد.
ماه دوازدهم : تقریباً جنین کامل شده است و تغییرات تشریحی مهم پیش از زایش به تدریج دیده می شود.
ماه سیزدهم : علایم طبیعی پیش از زایمان مانند شل شدن کامل رباط سارکوم ـ سیاتیک دیده می شود . در شتر ترشحات موکوسی ناشی از شکستن مهر سرویکس وجود ندارد.
البته همانطور که در آغاز بحث گفته شده راه های تشخیص آبستنی فراوان است. ولی اکثر این روش ها دارای ارزش کاربردی در شرایط صحرائی نمی باشد و برخی از این روش ها نیز مقرون به صرفه نیست.
تشخیص آبستنی شتر تاریخچه ای دیرینه دارد. و بعاج (1990) اظهار می دارد که در گذشته های دور، در سودان روش بسیار ساده ای جهت تشخیص آبستنی شتر به کار می رفته است و آن روش ، روش چشیدن ادرار شتر ماده بوده است و در میان قبایل بدوی افراد متخصصی بوده اند که دارای حس چشایی بسیار قوی بوده اند و کار آنان تشخیص آبستنی در شترهای ماده بوده است و این روش از لحاظ علمی روش منطقی بوده است زیرا همانطور که می دانیم میزان هرمون های مترشحه در ادرار شترها در دوران بارداری افزایش می یابد و این افزایش هرمون مزه و طعم خاصی به ادرار می دهد که این مزه برای افراد متخصص می تواند معیار تشخیص باشد .
از جمله تغییراتی که در دوران بارداری اتفاق می افتد همانا تغییر وزن مخصوص و PH مخاط سرویکس است که این تغییر حدود 6 هفته بعد از آبستنی رخ می دهد . در مرحله رشد فولیکولی وزن مخصوص معمولاً کمتر از 009/1 و PH خنثی یا کمی اسیدی (7 < PH ) است ا زهفته ششم آبستنی وزن مخصوص از 009/1 به 014/1 و PH از 5/7 به 2/8 تغییر می کند .
هرچند باتوجه به ملاحظات دقیق فوق الذکر می توان به تشخیص آبستنی رسید . اما به نظر می رسد که این روش تحت شرایط صحرائی عملی نیست .
درجه حرارت واژنی باتوجه به تغییرات طبیعی در شتر برای تشخیص آبستنی مشخص کننده نیست و گسترش های واژنی نیز نتایج مثبتی به دست نداده است .
تست کوبونی Cuboni روی یک سری از حیوانات کشتارشده انجام و دارای ارزش کمی است اما نتایج حداقل تا اواسط آبستنی قابل اعتماد نیست .
برخی تست های استروژن ادراری می تواند مشخص کننده باشد اما باید طول جنین 35 سانتی متر ( تقریباً 6 ماهگی ) باشد و البته دقت زیادتر هنگامیست که طول جنین 60 سانتی متر ( 7 ماهگی به بالا ) باشد.
روش های دیگر تشخیص آبستنی مانند استفاده از دستگاه اولتراسونیک است که استفاده از این روش از نیمه آبستنی به بعد از تهیگاه راست و یا از ناحیه مقعد قسمت بالای رحم موفقیت آمیز بوده است
روش دیگر تشخیص آبستنی تست از خارج و در طرف راست شکم و هم چنین مایه کردن پستان های دام است که این روش فقط در ماههای آخر آبستنی جواب می دهد و در شترهائی که برای اول بار آبستن می شوند بزرگ شدن شکم ممکن است بعنوان نشانه ای برای تشخیص آبستنی بکار رود ولی این روش هم از آنجائی که بزرگی شکم ممکن است به دلائل دیگری نیز اتفاق افتد چندان قابل اعتماد نمی باشد .
همانطور که در بالا گفته شد استفاده از روش اولتراسونیک روش جدیدی در این زمینه است و در سال های اخیر ( 1978 ) Schels & Mostafawi گزارش نموده اند که از کاربرد روش اولتراسونیک روی 15 نفر شتر در ایران نتایج خوبی بدست آورده اند و از تعداد 15 نفر شتر آزمایش شده آبستن تعداد دوازده نفر آنها بطور مثبت تشخیص داده شده است .
EL-CHANNAM و همکارانش (1974) در مصر اقدام به بررسی تشخیص آبستنی با تست کوبونی در میان شتران ماده آبستن نمودند .
یکی دیگر از راههای تشخیص آبستنی آزمایش بیولوژیکی توسط بچه موش ها می باشد. AZAB & MUSA ( 1976) در سودان اقدام به گرفتن 5/0 مل سرم از 40 نفر شتر حامله و 10 نفر شتر غیر حامله نموده و این سرم ها از طریق زیر جلدی به بچه موش های مؤنث تزریق نمودند و 48 ساعت پس از تزریق ، بچه موش را کشته و رحم و بلوغ فولیکول ها را مورد مطالعه قرار دارند و مشاهده کردندکه سرم حیوانات غیرحامله، هیچگونه تغییری درارگان های تناسلی موش ها ایجاد ننمود در حالیکه سرم حیوانات حامله باعث ایجاد تورم آشکاری در رحم بچه موش ها گردید.
EL-GHANNAM و همکارانش (1974) اظهار می دارند که در تست کوبونی بر روی نمونه های ادرار 43 نفر شتر در کشتارگاه قاهره صورت گرفت و واکنش مشکوک در نمونه هائی مشاهده شد که طول جنین آنها 26 سانتی متر بود ونتایج مثبت، سبز درخشان فلورسن در نمونه هائی مشاهده شد که طول جنین 26 ـ 55 سانتی متر بود و واکنش کاملاً مثبت درنمونه هائی مشاهده شد که طول جنین 60 ـ 120 سانتی متر بود.
BHARGAVA و همکارانش (9164) در هند اظهار می دارند که حاملگی باعث هیچگونه تغییراتی در نسبت پروتئین سرم نمی گردد . اما بعلت وجود جسم زرد در مواقع آبستنی اندازه گیری پروژسترون خون یا شیر نیز مؤثراست که البته باید تحقیقاتی بیشتری در این زمینه صورت گیرد.
برخی از محققین اظهار کرده اند که می توان شتر آبستن 20 ـ 15 روزه را تشخیص داد و آنها معتقدند که شتر آبستن اغلب دمش را بالا نگه می دارد و شاید دمش را بطرف راست بچرخاند. بخصوص وقتی توسط شخصی ناحیه گردن حیوان گرفته شود، یا وقتی شتر نری به او نزدیک شود اما در حقیقت باید گفت که تمامی این مطالب پایه علمی نداشته و Musa & Abusineina (1978) اعلام کرده اند که دم بالا گرفتن در شترهای غیر آبستن نیز دیده می شود.
برخی از محققین معتقدند قابل اعتماد ترین روش رادیو ایمونو (Radio – immuno) می باشد.


نگهدای شترهای آبستن :
شترهای ماده در دوران بارداری باید تحت مراقبت ویژه قرار گیرند در آغاز باید این شترها را از شترهای نر دور ساخت و در صورت امکان در جائی جداگانه نگهداری کرد و نباید شترهای آبستن را به انجام کارهای سنگین واداشت. بالاخص در مراحل اخیر بارداری باید به این مسأله عنایت کافی داشت و هرچند که شترهای آبستن از لحاظ شیردهی خشک می گردند ولی چنانچه خشک نگردیدند باید چندماه قبل از زایمان آنان را خشک کرد. تهیه غذای مناسب و کافی که منجر به نفخ و یا پرخوری نشود از مسائل مهم نگهداری شترهای آبستن است که بالاخص در قبل از زایمان حائز اهمیت است و همچنین در دوره آبستنی باید از دادن داروهای خطرناکی که موجب سقط جنین می شوند مانند کورتیکوستروئیدها، استروژن و غیره خودداری کرد. از جمله اینکه داروهای مسهل شدید نیز می توانند خطرناک باشند و همچنین باید شترهای ماده را از دشت های دارای پستی و بلندی و یا گودال های عمیق دور نگهداشت زیرا که سقوط شترهای حامله در این گودال ها می تواند باعث سقط جنین و یا عوارض ناخوشایند دیگری گردد .
زایمان :
پانزده روز قبل از زایمان پستان شتر پر از شیر می شود، قریب الوقوع بودن زایمان در شتر با شل شدن لیگمان ها و عضلات اعضای تناسلی آغاز می شوند که در نتیجه آن دو فرو رفتگی در دوطرف دم حیوان ظاهر می گردد و تورم فرج می توان نشانه خوبی برای نزدیک بودن زایمان باشد. دام حالت خستگی پیدا نموده و اطراف واژن خون جمع شده و متورم می شود. بنظر می رسد دردهای زایمان در حیوان شدت زیادی ندارد ولی بین سه الی پنج ساعت قبل از زایمان حیوان دچار بی تابی شده و مرتباً روی زمین می خوابد وبرمی خیزد و بطور کامل تغذیه نمی نماید .
زایمان شتر را می توان به سه مرحله دردهای زایمان، زایمان و مرحله خروج جفت تقسیم بندی کرد. اولین مرحله که مرحله دردهای زایمان است 48 ـ 24 ساعت طول می کشد و با بیقراری متناوب مشخص می شود مرحله دوم که مرحله خروج جنین است در شتر یک کوهانه حدود 30 ـ 25 دقیقه و در شتر دوکوهانه حدود 4 دقیقه بطول می انجامد. دلیل این اختلاف ممکن است بزرگتر بودن بچه شتر دو کوهانه باشد. زایمان شتر در حالت نشسته و گاهی اوقات نیز در حالت ایستاده می باشد. میزان مایعات رحمی در موقع زایمان حدود نه لیتر می باشد و تقریباً 100% وضعیت جنین بصورت قدامی و طبیعی است. زور زدن هایی به فاصله 1 ـ 5 دقیقه وجود دارد و کیسه الانتورکوریون قبل از اینکه به فرج برسد پاره می شود.
با زور زدن های بعدی یک دست و سپس دست دیگر همراه با سر ظاهر می شود و زورزدن های بعدی منجر به خروج کامل سر و تقریباً همزمان با آن بقیه بدن خارج می شود و بنظر می رسد که زایمان در شتر راحت تر از گاو و مادیان انجام می شود. چرا که بدن جنین بخوبی لغزنده است و بطور طبیعی تری خارج می شود و مادر لازم نیست زور اضافی بزند. هنگامی که جنین از مادر فاصله می گیرد یا زمانی که مادر خیلی زود بعد از زایمان بلند می شود بند ناف پاره می شود. شتر مادر بچه خود را بو می کند و با آن به نرمی وملاطفت رفتار می کند ولی مانند سایر نشخوارکنندگان آن را نمی لیسد وبدین جهت باید بچه شتر را خشکانیده و تا چند روز رویش را پوشانیده و او را به پستان های مادرش راهنمائی نمود ( Singh 1969 ) .
پس از زایمان جفت ممکن است که همراه با نوزاد ویا نیم تا یکساعت بعد از آن دفع شود و در طی آن مادر بیقراری متناوب نشان می دهد و ممکن است چندین بار بلند شود و بنشیند. جفت اندک اندک خارج می شود گاهی اوقات غشاهای جنینی ممکن است به طور کامل خیلی زود بعد از جنین خارج شود . آنها به وسیله مادر خورده نمی شوند . نوزاد نیزپس از تلاش های ناموفق بسیار بعد از نیم ساعت می تواند روی پای خود بایستد.
از آنجاکه ممکن است شتر ماده بهنگام زایمان از ترس و ناراحتی به اطراف بدود و صدمات جبران ناپذیری به جنین و یا بچه در حین تولد وارد آورد بدینجهت توصیه می گردد که او را بجائی محکم ببندند. شترها همانطور که گفته شد در حالت نشسته نوزاد خود را بدنیا می آورد ( Singh 1969 ) و بندرت به کمک انسان احتیاج دارند چون نوزاد اکثراً طبیعی ( با وضعیت سر بین دودست) بدنیا می آید. وزن نوزادان بین 25 تا 52 کیلوگرمبوده ومیانگین وزن آن ها 38 کیلوگرم می باشد.
شترهای تازه به دنیا آمده در سن دو یا سه ماهگی به سرعت اضافه وزن پیدا می کنند، این افزایش وزن بطور متوسط 25 ـ 20 کیلوگرم در ماه بوده و تا سن یک سالگی میزان اضافه وزن به 10 ـ 8 کیلوگرم در ماه می رسد. کاهش میزان افزایش وزن در سال های بعد نیز ادامه می یابد و در سن هشت سالگی شترها بوزن تقریباً ثابتی می رسند.
درکشور لیبی پس از 12 هفته وزن بچه شترهای نر به 156 کیلوگرم و ماده ها به 112 کیلوگرم بطور متوسط می رسد، شترهای ماده در سال اول، دوم، سوم به ترتیب 310، 450، 530 کیلوگرم افزایش وزن پیدا می کنند وزن متوسط شترهای ماده بالغ 687 کیلوگرم می باشد، که از 916 ـ 560 کیلوگرم متغیر است. وزن متوسط شترهای نر بالغ 830 کیلوگرم می باشد.
وزن متوسط بچه شتر سه ماهه در روسیه، در شتر یک کوهانه 6/79 کیلوگرم ( در آغاز تولد 40 ـ 35 کیلوگرم ) شتر دو کوهانه 6/87 کیلوگرم و برای دورگه ها 104 کیلوگرم است. درسن 15 ماهگی شترهای یک کوهانه 310 کیلوگرم، دوکوهانه 390 کیلوگرم و دورگه ها 410 کیلوگرم وزن دارند. در سال دوم تقریباً حدود 170 کیلوگرم بوزن آنها افزوده می گردد. در 5/2 سالگی بطور متوسط وزن شتر به 2/477 کیلوگرم می رسد. افزایش وزن از این زمان به بعد تا سن 5/6 سالگی قابل ذکر نمی باشد ( Balagovescenskii 1964 ).


تغذیه و نگهداری بچه شتر :
فاصله زمانی بین تولد تا سه هفتگی سخت ترین زمان دوره نگاهداری بچه شتر محسوب می شود. آنها در این فاصله زمانی حساس بوده و بیشترین تلفات بچه شترها در این دوره است. بچه شترها در سن یک هفتگی تا حدودی قویتر شده و می توانند مادر خود را در مراتع دنبال کنند. طبق نظر Williamson و همکارانش (1959) علت ضعف بچه شتر در دوره فوق الذکر ممکن است بعلت مقدار شیر ناچیزی است که می خورد .
خوردن بیش از حد شیر باعث بهم خوردگی تعادل دستگاه گوارشی و اسهال و گاهی نیز مرگ آنها می گردد. بدین جهت اجباراً پستانک ها را با کیسه یا تور سیمی سبدی شکل می بندند تا بچه شتر نتواند هر زمان به پستانک دسترسی داشته باشد . معمولاً اول یک پستانک سپس دو پستانک و به مرور بقیه پستانک ها را در اختیار بچه شتر می گذارند به طوری که در نهایت بچه شتر در سن 8 تا 9 ماهگی تمامی پستانک ها را برای شیر خوردن در اختیار می گیرد.
در قزاقستان بچه شتر روزی سه بار و هر بار فقط از 2 پستانک می تواند شیر بخورد ( Heraskov 1966).
بچه شتر در سن 4 تا 5 هفتگی شروع به خوردن علف می نماید. برای از شیر گرفتن بچه شترها باید میزان شیر مصرفی روزانه آن ها را کم کرد . در مواقعی که وضع تغذیه رضایت بخش است بچه شترها را بعد از سن 9 ماهگی از شیر می گیرند. ولی زمانی که وضع علوفه چندان ایده ال نباشد بچه شترها تا سن 15 ماهگی از شیر مادر استفاده می کنند.

منابع مورد استفاده :

1ـ خاتمی ، کاظم ( 1362 ) : شتر، از انتشارات سازمان تحقیقات دامپروری کشور . چاپ اول، تهران.
2ـ هورشتی، پرویز و بلورچی، محمود ( 1373 ) : باروری و مامایی در گاو تألیف دی نواکس ترجمه هورشتی و بلورچی، جهاد دانشگاهی.
3ـ کامبیز ناظر عدل ( 1365 ) : پرورش شتر از انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه تبریز.
4ـ رشاد بعاج ( 1992 ) : امراض الجمال، مشروح تخرج فی لطلب البیطری، جامعه البعث کلیه الطلب البیطری حماه سوریا.
5ـ شریعه و بالحاج ( 1989 ) : دراسات اولیه علی تأثیر استخدام پروستا گلاندین PGF2d فی البل اللیبیه ـ نتائج البحوث و الدراسات فی محطه الابحاث العسه، مرکز بحوث و دراسات الابل لیبیا.


6- ABDEL – RAHIM & NAZIER (1992) : 1 st international camel conference 115 – 118
7- ABDUNAZAROO (1971) : Biological characteristics of reproduction in the one humped camel. In : ABA 39/5155
8- AZAB & MUSA (1976) : Early detection of pregnancy in the camel by using biological methods (brief communication) Zuchthygiene , 11 (4) 166-168
9- BALAGOVESCENSKii (1964) : Reserve in the production of milk and meat – in : ABA 39/1436
10- BARMINJSEV (1951) : Konevodstvo (1) 138.
11- BHARGAVA. Et. al (1964) : Biochemical studies on Indian camel V- serum proteins and their variation with age. Sex, pregnancy, rut and infection – indian journal. Exp. Biol. 2,52-54.
12- EL- CHANNAM. Et.al (1974) : preliminary study on the application of cuboni test for pregnancy diagnosis in the camel- Zuchthygiene, 9 (1) , 46.
13- GARDENER (1971) : camel – the UFAW hand book on the care and mangement of farm Animal – welfare Livingstone London.
14- HERASKOV (1966) : camel milk a valuable food product , in : ABA , 34/656.
15- LEUPOLD (1967) : Das kamel – ein wichtiges Haustier det subtropen – Die Balauen Hefte fur den Tierazt 33 .
16- MATHARU (1967) : camel care. In : ABA 35/1878.
17- MUSA (1969) : M.V.Sc. Thesis, university of khartoum (cited by Higgins).
18- MUSA & ABUSINEINA (1976) : Acta veterinaria , Beograd (26) 107.
19- MUSA & ABUSINEINA (1978) : veterinary Record (102) 7 .
20- NANDA (1956) : camels and their Management – indian council of agricu;tral research, New Dehli india.
21- SCHELS & Mostafawi (1978): ultrasonic pregnancy diagnosis in the camel – Animal Reproduction Science, 1 , 1 , 19 – 23 .
22- SHALASH (1965) : some reproductive aspects in the female (1) 103 – 107.
23- SINGH (1969) : camel – in : Domestin Animals Verry / Mystic conn.
24- SINGH & PRAKASH ( 1964) : Mating Behavioror in camel – the indian . vet. J . 941) 475 – 478.
25- TERENTJEV (1963) : camel breading in astrakhan provine – in : ABA 31/2415 .
26- WILLIAMSON & PAYNE (1959) An in torudcdction to animal husbandry in the tropice. London.
 

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠
دوشنبه، 10 مهر، 1385

 

کلیاتی در باره شتر

 
کلیاتی درباره شتر
ترجمه : دکتر احسان مقدس
تاریخ ترجمه : تابستان 1374

مقدمه
مقاله حاضر در حقیقت متن کامل نشریه ای است که توسط سرپرست آموزش سازمان تغذیه و کشاورزی وابسته به سازمان ملل متحد در افغانستان و اتیوپی تدوین شده است و توسط مرکز آموزش دامپزشکی وزارت کشاورزی یمن به زبان عربی ترجمه شده است و از این زبان به فارسی ترجمه شده است .

اطلاعات عمومی
شتر حیوان نشخوار کننده ، بدون شاخ و زوج سمی است که به گروه پستانداران تعلق دارد . شتر دارای چهار اندام خلفی و قدامی بلند و قوی است که هر کدام به کف پائی عریض و خشن منتهی می گردد که دارای ناخن هائی ضعیف و رشد نایافته بوده و برای راه رفتن بر روی شن های صحرا سازگاری یافته است این حیوان دارای گردنی دراز و منحنی است . سر شتر مستطیل شکل و لب های بالائی او شکافته است . دندان های پیش و نیش وی قوی و برنده است و توانائی گاز گرفتن عمیق را به حیوان داده است .
شتر آسیائی دو کوهانه است که کوهان اول بر روی کمر و کوهان دوم بر روی کپل حیوان قرار دارد  و شتر در آن اقدام به ذخیره سازی غذا می کند . رنگ پشم این گونه شترها سرخ – خاکستری است و پشم ها به صورت انبوه و بلند در پشت گردن و در اطراف بخش بالائی اندام های خلفی و قدامی رشد می کنند. تعداد زیادی از این گونه شترها در منطقه آسیای میانه وجود دارد که برخی از آنها جهت سواری مورد استفاده قرار می گیرند.
گونه دیگر شتر ، شتر عربی یا یک کوهانه است که این شتر در صحراهای کشورهای عربی و آفریقائی وجود دارد .
شتر حیوان مفیدی است وکاربردهای فراوانی دارد . این حیوان علاوه بر اینکه وسیله اصلی رفت و آمد ساکنین صحراست ، از سوئی دیگر می تواند غذای آدمی و وسایل مورد نیاز دیگر را به انسان عرضه کند و انسان می تواند بوسیله تغذیه با شیر شتر و گوشت شتر ، تا هفته ها در صحرا زنده بماند . هم چنین می توان از چربی کوهان به جای کره استفاده کرد و پشم شتر را در ساختن خیمه ها ، پتو ، فرش ،‌لباس های پشمی ،‌طناب و ریسمان به کار برد . هم چنین می توان از مدفوع خشک شده شتر برای روشن کردن آتش استفاده کرد و پس از کشتار شتر می توان از پوست آن برای ساختن کفش ، و مشک و غیره ، ....استفاده کرد . شتر از حیواناتی است که با محیط های خشک و بی آب و علف و صحرا سازگار شده واین سازگاری باعث شده است که به خوبی قادرباشد آب و هوای گرم و خشک ، بی آبی و کم غذائی را تحمل نماید .
کوهان ، عضوئی قابل توجه در شتر است که فقط از چربی و عضلات تشکیل شده و در آن استخوانی وجود ندارد و شتر درشرایط بی غذائی تا چندین روز می تواند با اعتماد به وجود این چربی و سوخت و ساز آن زنده بماند.
کف پای شتر حالت مخصوص به خود دارد و از دو بخش تشکیل شده است و کلفت و پهن است و مانع از این می شود که پای شتر درشن های ریز صحرا فرو رود . چشم های شتر دارای مژگان های بلندی است که به همراهی پلک ها ، چشم ها را از طوفان های شنی و از تابش شدید آفتاب محافظت می کند . منخرین شتر دارای شکاف های طولی است که شتر در هنگام تنفس می تواند بینی را به خوبی از هم باز کند و بیشترین میزان هوا را وارد ریه های خود کند و در هنگام بروز طوفان های شنی بینی خود را ببندد . هم چنین شتر دارای فک درازی است که به طور جانبی حرکت می کند و می تواند عمل جویدن را به خوبی انجام دهد . شتر می تواند بیشتر از هر حیوان دیگر بی آبی را تحمل کند ‌و اکنون آشکار شده است که شتر به علت اختلاف زیاد درجه حرارت بدنش می تواند آب بدن خود را حفظ نماید . زیرا که از این آب برای خنک کردن بدن استفاده نمی کند . درجه حرارت بدن شتر ثابت نیست و به آهستگی همراه با ارتفاع درجه حرارت محیط بالا میرود و این بدان معنی است که شتر آب بدن خود را از دست نمی دهد تا بدن خود را سرد نگه دارد ( که این کار در انسان از طریق عرق کردن صورت می گیرد ) و در هنگام شب ، هنگامی که درجه حرارت محیط پایین می رود درجه حرارت بدن شتر نیز کاهش یافته و در هنگام صبح در پایین ترین درجه خواهد بود .
دمای بدن شتر می تواند در محدوده 7 درجه فارنهایت بالا و پایین برود در حالی که در انسان فقط در محدوده 1 درجه فارنهایت بالا و پایین می رود .

خصوصیات شتر
لب های شتر دارای وسعت حرکتی خو بی است و لب بالائی به دو بخش تقسیم شده است و ملاحظه می گردد که لب پایینی در شترهای مسن بوضوح آویزان است . در این حیوان نیز ، همانند سایر نشخوار کنندگان برروی فک پائینی شتر فقط دندان پیشین وجود دارد و این دندان ها در فک بالائی وجود ندارد . دهان شتر همیشه باز است و حیوان صداهائ بلند و آزار دهنده ای از خود در می آورد و هنگامی که حیوان چنین صداهائی از خود در می آورد اگر به دهان او بنگریم در موخره دهان می توانیم توده ای سرخ رنگ را ببینیم که احیاناً تا بخش جلوئی دهان می رسد و به نظر می رسد که وظیفه این توده مرطوب کردن ناحیه انتهایی حنجره است و در نتیجه کمک می کند حیوان در برابر تشنگی مقاومت کند . ( این توده با لاخص درهنگام فصل جفتگیری ، که شتر نر مست بدون دلیل به دیگران حمله می کند ، و بیضه ها و مثانه و اجزای دیگر بدن را گاز می گیرد ، در خارج از دهان نیز مشاهده می گردد ) .
شتر در بالای پس سر خود غده ای نرم و مرطوب دارد که وظیفه ترشحی آ‌ن در هنگام مستی شتر است . در حالی که بقیه اجزای بدن کاملا خشک می باشد . در ناحیه مفصل پاها ‌،پوست شتر کلفت و خشن می گردد که به آن پینه می گوئیم این پینه ها بیشتر در جاهائی از بدن مشاهده می گردد که شتر بر روی آنها می نشیند تا باقی بدن خود رااز اصطحکاک با زمین محافظت نماید و هم چنین شتر در ناحیه جناغ سینه نیز پینه بزرگی دارد که شتر را در هنگام نشستن بر روی زمین در حفظ تعادل کمک می رساند . کوهان شتر یک توده چربی است که حجم آن بر حسب شتر ، سن وی و سلامتی یا بیماری وی تغییر می یابد .
پاهای شتر به گونه ای آفریده شده است که حیوان را در هنگام راه رفتن بر روی شن های نرم یاری کند ، ولی به هر حال این پاها با هر گونه زمینی به جز زمینهای گل آلود مناسبت دارد . اما سم های حیوان واضح و آشکار نبوده و در داخل بافت کراتینه کف پا فرار گرفته است . کف پا محکم بوده و دارای ناخن های سخت و کوتاهی در مقدمه است و هنگامی که کف پا بر روی زمین گذاشته می شود به خوبی منبسط می گردد و باعث تثبیت پا بر روی شن ها می گردد و این در حالی است که شتر با سختی فراوان بر روی زمین های گلی و لغزنده راه می رود .
دستگاه گوارش شتر همچون سایر نشخوار کنندگان دارای معده چهارگانه است هر چند که هزار لای شتر ، رشد وتوسعه چندانی نیافته است . شتر دارای رفتار خاصی است . این حیوان هر چند که حیوانی بردبار و آرام است اما احیاناً وبه صورت ناگهانی مهاجم می گردد (بالاخص در فصل جفت گیری ) و به همین جهت بهتر است که در هنگام کار ،‌شتران نرو ماده از هم جدا گردند در اوقات دیگر شترها مطیع و آرام هستند . علی رغم اینکه در هنگام گرفتن افسار آنان و یا نهادن بار ، از خود صداهای بلند آزار دهنده در می آورند خطری نخواهند داشت و معمولا ً شتران اخته شده در مقایسه با شتران نر طبیعی آرام تر هستند . شتر نسبت به تحمل درد و در قبال بیماریها تا حدودی مقاوم تر از سایر دامها ست و هیچگونه علایم خستگی و ناراحتی از خود بروز نمی دهند . به همین جهت باید که به دقت آن ها را تحت نظر داشت زیرا در هنگام بیماری نیزبدون هیچگونه اظهار ناراحتی هم چنان به کار خود ادامه می دهند .

نشانه های سلامتی
دامپزشکان باید در هنگام آزمایشات بالینی شتر کاملاً بر حذر باشند، زیرا که علی رغم آرامش و تحمل زیاد ،‌این حیوان می تواند لگد بسیار محکمی بزند که ممکن است تا شانه برسد . شتر هم چنین می تواند دست ها و پاهای خود را در محدوده وسیعی به عقب یا جلو حرکت دهد بطوری که این حیوان می تواندبا دست های خود نیز لگد بپراکند و ارتفاع لگد آ‌ن تا آرنج می رسد و گفته می شود که شتر بعد از آن که به انسان لگد پراکند و او را نقش زمین کرد بر روی او می نشیند .
به هر حال شتر هنگامی که ایستاده باشد خطرناک است اما چون بنشیند آرام می گیرد و بی خطر می شود .شتر علی رغم این که صداهای ترسناکی از خود در می آورد اما به ندرت گاز می گیرد . در هنگام معاینه دهان و سر حیوان باید در یکی از طرفین شتر ایستاد زیرا که احیاناً شتراقدام به پرت کردن غذا و لعاب به طرف جلو می کند . جهت هر کاری باید در آغاز شتر را بوسیله طنابی بست .
شتر سالم شتری است با سر افراشته و چشمان صاف ،‌ و گوش های برجسته و کوهان دائری شکل و بدن پر با انحنای اندکی به یکی از طرفین باشد . شتر سالم باید براحتی راه برود و پینه موجود در زیر جناغ سینه اش بزرگ و بدون زخم و ترک خوردگی باشد .
دمای بدن ،‌دلیل خوبی برای شناخت سلامتی شتر است و همانطور که قبلا ًتوضیح دادیم درجه حرارت بدن شتر از وقتی به وقت دیگر تفاوت می کند ، به طوری که در صبح ها درجه حرارت پایین بوده و تاهنگام غروب آفتاب بتدریج بالا می رود ، سپس دوباره شروع به پایین آمدن می کند . در ذیل میانگین دمای بدن شتر را در اوقات مختلف مشاهده می کنیم :

متوسط درجه حرارت میزان درجه حرارت
ساعت 6 صبح 5/97 فارنهایت از 94 تا 6/98 فارنهایت
ساعت 12 ظهر 0/99 فارنهایت از 95 تا 100 فارنهایت
ساعت 6 بعد از ظهر 6/100 فارنهایت از 99 تا 7/101 فارنهایت

درجه حرارت شتر درروز و شب های بسیار گرم به بالاترین میزان خود می رسد و ریزش باران باعث پایین آمدن درجه حرارت شتر به کمترین میزان خود می گردد و بطور کلی در هنگامی که شتر در معرض آزار تعداد بسیار زیادی از مگس های آزار دهنده قرار می گیرد ، درجه حرارت او به دلیل درستی برای سلامتی او نخواهد بود.
تعداد ضربان قلب شتر به شدت متفاوت است ولی به طور متوسط بین 28 تا 32 ضربه در دقیقه است و می توان نبض شتر را با لمس شریان های زیر زانوی شتر شمرد . تعداد دفعات تنفس شتر در هنگام استراحت 5تا7 مرتبه در دقیقه است و اگر از 12 مرتبه دردقیقه بیشتر بود نشان دهنده این است که شتر در وضعیتی غیر طبیعی است.

علایم بیماری
درجه حرارت حیوان در حالت بیماری بالا می رود و چنانچه درجه حرارت حیوان در ساعت 6 صبح بیش از 6/98 درجه فارنهایت و در ساعت 6 بعداز ظهر بیش از 7/101 درجه فارنهایت باشد شتر تب دار به شمار می رود . هم چنین از علایم بیماری ، بی اشتهائی ، توقف نشخوار ، افزایش میزان نتفس ، خم کردن سرو گردن رو به جلو و ریزش اشک از چشم ها بر روی گونه ها است ، شتران تب دار معمولا ترجیح می دهند که در زیر تابش خورشید باشند و هنگامی که شتر دچار دل درد می شود همچون اسب ها رفتار کرده و در خاک می غلتد و یا اینکه می نشیند و پاهای خود را درهر دو جفت بلند نموده و شکم خود را به زمین می فشارد و سرعت تنفس وی به شدت افزایش می یابد و گاهی اوقات شتر به تورم بافت استخوان مبتلا می شود که در این حالت فاصله میان دم و بازدم وی زیاد می شود و هنگامی که حیوان واقعا مریض باشد آه و ناله می کند اشک از چشمانش سرازیر می گردد و گاهی اوقات دندان های خود را به شدت به هم می ساید ، ولی این دندان قروچه در حالت مستی و هیجان جنسی و بعداز خوردن نمک نیز مشاهده می گردد.
اسهال در شتر دلیل بیماری نیست زیرا که ممکن است که در نتیجه تغییر جیره غذائی شتر اتفاق بیفتد وهمچنین دیده شده که شتر در اثر ترس و یا زخمی شدن نیز دچار اسهال شود . معمولا ًمدفوع شتر نرم و یک طرف بر آمده و از طرف دیگر فرو رفته است و اگر شتر دچار یبوست گردد مدفوع وی دائری شکل ، سخت و خشک خواهد شد .

تولید مثل
شتر نر بر خلاف شتر ماده دارای فصل جفتگیری است و این فصل جفتگیری متناسب با هنگام آمادگی شتر ماده جهت باروری است، و فصل جفتگیری در نیمه کره شمالی در ماه های آخرفصل زمستان است و دوره یا فصل مستی شتر نامیده می شود ودر صورت وجود علوفه کافی فصل جفت گیری ازماه دسامبر آغاز شده و تا ماه مارس ادامه می یابد . به هرحال شتر در ماه فوریه در حالت هیجان جنسی خواهد بود و علایم این هیجان واضح و آشکار است و احتیاج به شرح فراوان ندارد . چرا که در چنین حالتی که کام نر حیوان بزرگ شده و از دهان بیرون می زند و این امر بسیار واضح وآشکار خواهد بود . معمولاً بزرگترین و قویترین شتر گله اقدام به باروری شتران ماده می نماید ، و چنانچه دو شتر نر در حالت مستی در یک زمان وجود داشته باشند ،‌آن دو به جنگ پرداخته و شتر پیروز است که اقدام به جفتگیری با شتران ماده نموده و شتر شکست خورده حالت مستی خود را از دست می دهد .
در این فصل ، معمولا ًشتر نر به حیوانات دیگر و حتی انسان حمله می کند و به آنها صدمات فراوان وارد می کند و در این فصل شترها کثیف ، آزار دهنده و کم رشد می شوند و جهت جلوگیری از چنین مسائلی اقدام به اخته نمودن شتران کاری و بارکش می نمایند. ولی اخته کردن اگر در شتران کمتر از 6 سال سن انجام شود ، خود باعث حدوث تغییرات ناخوشایندی از لحاظ رشد استخوان ها و عضلات و قدرت تحمل شترها می گردد. از سوئی دیگر اگر اخته کردن بعد از 6 سالگی انجام شود ممکن است که عمل اخته کردن برایش خطرناک باشد و بهترین راه برای کنترل شتران اخته نشده در فصل مستی ، این است که آنان را به کار سخت و طاقت فرسا به گمارند . شتر در این دوره باید تمامی وظایف خود را انجام دهد و نباید او را به حال خود رها کرد .
معمولا ًخطراتی را که شتر می تواند به انسان وارد آورد گاز گرفتن است که این کار به وسیله دندان های نیش خود انجام می دهد و به همین جهت بهتر است که این دندان ها رابا سوهان سائیده و کند ساخت تا ضرر ناشی از آنها کمتر شود .
باروری شتر ماده درسن چهار سالگی شروع می شود و ممکن است که تا مدت 15 سال به زاد و ولد بپردازد و معمولاً شتر ماده هر دو سال یک بار می زاید و مدت حاملگی شتر در حدود یک سال به طول می انجامد و شتر ماده به مدت 6-12 ماه از بچه شتر مراقبت و نگهداری می کند .
بچه شتر در هنگام ولادتش ضعیف و ناتوان است ولی بعد از 24 ساعت از زایمان می تواند به دنبال مادر خود راه برود و اگر قافله شترها در حالت حرکت باشند و امکان توقف موجود نباشد معمولا ًبچه شتر تازه بدنیا آمده را در داخل خورجینی نهاده و بر پشت شتر دیگری می بندند و شتر ماده به دنبال این شتر حرکت خواهد کرد .
شتر ماده روزانه (5/4لیتر ) شیر می دهد و این میزان شیر بر حسب میزان تغذیه شتر و وضعیت سلامتی او تغییر می یابد . دوره شیر دهی معمولا ً از 7 تا 18 هفته طول می کشد و بچه شتر معمولا ً در سن 15 ماهگی از شیر گرفته می شود . از شیر شتر کره نیزگرفته می شود .

تغذیه
شتر حیوانی است که در تغذیه علاوه بر علوفه می تواند از درختان ،‌درختچه ها و علوفه خشک استفاده کند و با اضافه کردن حبوبات به جیره غذایی شتر دیده شد که این شتران بیشتر از شتران دیگری که فقط بر درختچه ها تغذیه می کرده اند فعالیت کاری داشته اند . ولی به هر حال تغذیه بیش از حد با حبوبات نیز می تواند خطر آفرین باشد زیرا که دستگاه گوارش شتر توانائی هضم مقدار زیاد حبوبا ت را ندارند به همین جهت باید در جیره غذایی شتر میزان کمی ازکنستانتره و حبوبات باشد . همچون سایر نشخوار کنندگان شتر نیز باید به مقدار کافی علوفه تناول کند و همچنین باید به شتر بعد از غذا خوردن مدتی استراحت داد تا بتواند نشخوار کند . به هر حال مدت چرای شتر باید 6 ساعت در روز باشد . شتران خوردن گیاهان و درختچه های کوچک را ترجیح می دهند ولی قدرت تمیز گیاهان سمی را از غیر سمی ندارند. کاه و ساقه محصولات کشاورزی از غذاهای مفید برای تغذیه شتران به شمار می روند . شتر توانائی خوردن علوفه و گیاهان غیر ثابت و متحرک را ندارند یعنی فقط می تواند گیاهان و علوفه متصل به زمین یا درختان را بخورد . و به همین جهت برای شتر خوردن گیاهان درو شده مشکل است . به هر حال شتران قدرت تمیز غذائی ندارند و ممکن است که اقدام به خوردن لباس ،‌گلیم ، افسار و لجام بنماید .
اما از لحاظ نوشیدن آب ،‌شتر هر چه بیشتر کار کند به آب بیشتری نیاز دارد و شتر می تواند تا چند روز بدون نوشیدن آب زنده بماند . ولی بهتر است در صورت امکان در هر روز سیراب گردد و اگر شتر در مدت زیادی تشنه بود باید در هنگام رسیدن به آب از پی در پی و به سرعت آب خوردن وی جلو گیری کرد جهت این کار باید در آغاز مقداری آب به او داده شود و سپس مدتی بعد باقیمانده آب را بنوشد .
شتران معمولا ً آب راکد را بر آب جاری ترجیح میدهند وشتر باید در هنگام ظهر که آب گرم شده است آب بنوشد .

تعیین سن
دندان های شیری فک پایین مدت کوتاهی پس از تولد ظاهر می گردند و بعد از دو ماه هر 6 دندان پیش کامل می گردند و بعد از حوالی 12 ماه آن دندان ها سائیده می گردند ولی هم چنان برای مدت 3 سال باقی می مانند ولی در این مدت بسیار سائیده می گردند و هنگامی که شتر به چهار سالگی رسید فاصله میان این دندانها از هم زیاد می شود و فائده آن در چرا کاهش می یابد . وقتی شتر به سن 5/4تا 5 سالگی می رسد دندان های دائمی آغاز به ظهور می کنند و در آغاز دندانهای پیش دائمی ظاهر می شود و هر سال دو دندان از دندان پیش ظاهر می گردد. و هنگامی که شتر به سن 7 سالگی رسید تمامی دندان های فک پائینی او کامل خواهند بود و اضافه بر آن دارای دو نیش نیز خواهد بود که در دو سوی فک پائینی وجود خواهند داشت . این نیش ها وقت معینی برای ظهور ندارند ولی معمولا ً در سن 8 سالگی کامل می گردند . اما در فک بالائی سه جفت دندان وجود دارد که در دو سوی فک قرار گرفته اند و شبیه دندان نیش هستند و رشد و نمو آنها در سن 5-6 سالگی شروع شده و در سن 8 سالگی کامل می گردد . در فک بالائی شتر هم چون گاو دندان های پیش وجود ندارد .

شتران کار و بارکش
شتران کار و بارکش را باید صبح ها و غروب ها در مرتع رها کرد تا چرا کنند این شتران را نباید بیش از 8 ساعت به کار واداشت . هنگامی که شتر سه ساله می شود می تواند بارهای سنگین را به وزن 125 تا 255 کیلوگرم و برای مسافت 23 کیلومتر در روز حمل کند . این توانائی شتر سالم در حالت شرایط معمولی است و همیشه باید توجه داشته باشیم که شتر حیوان بردباری است و هیچگونه نشانه ای دال بر خستگی ،‌ناراحتی و تشنگی و گرسنگی و درد از خود بروز نمی دهد و به همین جهت ممکن است که در اثر یکی از آنها ناگهان بر روی زمین بیفتد و تلف شود .
سرعت شتر در شرایط مناسب 5/4 کیلومتر در ساعت است . اما شتر سواری می تواند 125 کیلوگرم بار را بردارد و با سرعت 5/7تا 9 کیلومتر در ساعت حرکت نموده و درروز مسافتی معادل 48 کیلومتر بپیماید . در هر ساعت باید ده دقیقه به شتر استراحت داده شود و ادرار شتر به میزان کم و به تدریج خارج می شود و این کار چندین دقیقه به طول می ا نجامد .
شتران در هنگام شب که درجه حرارت محیط پایین می آید در برابر سرما حساسیت دارند به همین جهت باید رو اندازی مخصوص برای آنها فراهم کرد . شتران تا سن 15تا 20 سالگی می توانند بارهای سنگین را تحمل کنند و تا سن 30سالگی یا بیشتر می توانند بعضی از کارهای سبک را انجام دهند . بعضی از شترها ممکن است تا 50سالگی عمر کنند .
در هنگام بارکشی از شتر باید توجه کرد که زین مناسب باشد و ایجاد زخم بر روی پشت شتر نکند وچه بسا دیده شده که درمان زخم های پهلوی شترها تا مدت ها به درازا کشیده شده است و به همین جهت بهتر است که در زیر زین پارچه های مناسبی قرار داد تا از فشار زین بر روی شتر کاسته شود و هر از چندی باید اقدام به تعویض این پارچه ها گردد . این کار می تواند تا حدود زیادی از ایجاد زخم و جراحات بر روی پشت شتر جلوگیری نماید .
منبع : الجمل : مرکز التدریب البیطری و الانتاج الحیوانی و زاره الزراعه، صنعاء ، الجمهوریه العربیه الیمنیه

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠
دوشنبه، 10 مهر، 1385

 

احتیاجات غذایی شتر

احتیاجات غذایی شتر
تألیف : دکتر فاضل ورده
ترجمه : دکتر احسان مقدس
تاریخ ترجمه : بهمن 1382
 

مقدمه :
شتر جزو حیوانات نشخوار کننده کاذب Pseudoruminants دسته بندی می شود ، چرا که دستگاه گوارشی آن از دستگاه گوارشی نشخوارکنندگانی نظیر گاو وگوسفند متفاوت است واین تفاوت در دو جا دیده می شود ، تفاوت اول در وجود دو منطقه ای غده ای در سطح خارجی شکمبه است که هر کدام از آن ها از لحاظ تشریحی به کیسه های غده ای شکلی تقسیم می گردند که دریچه آن ها از عضلات منقبض شونده قوی تشکیل شده وحاوی مایعی مخاطی است که شکل وترکیب آن از سایر محتویات شکمبه متفاوت است . تفاوت دوم اتصال معده سوم یا هزار لا Omasum با معده چهارم یا شیردان Abomasum است که آن را به صورت بافتی لوله ای شکل ودراز در آورده که حاوی تعداد زیادی از غدد ترشحی است که مواد مخاطی واسید کلریدریک ترشح می کنند ( Hansen and Schmidt , Nielsen 1957 , Bohlken 1960 ) .
علی رغم این دسته بندی واختلاف موجود در برخی از وظایف دستگاه گوارشی ، با این همه شتر از نظر فیزیولوژی وغذایی ، یکی از نشخوار کنندگان به شمار می رود ، زیرا که همانند سایر نشخوار کنندگان در آغاز به نشخوار غذای مصرفی پرداخته وسپس به عملیات تخمیر وهضم ریزبینی می پردازد .
شترها با توجه به نوع مرتع وفصل چرا وفراوانی پوشش گیاهی ، گونه های گیاهی مختلفی را مورد استفاده قرار می دهند ( Knoess 1976, Matharu 1966 ; Wardeh 1988 ; Mukasa – Mugerwa 1981 ; Newman 1989 ; Gauthier – pilters , 1979 ) وبه چرای درختچه ها ودرختان بلند در مناطق ساوانا در آفریقا می پردازد ، ودرختچه ها تقریباً 5/47 % از غذای آنان را تشکیل می دهد ، این در حالی است که درختان در حدود 9/29 % وگونه های علفی 2/11 % و گیاهان پهن برگ در حدود 3 / 11 % از غذای این دام را تشکیل می دهد ( Field 1979 ) . در بررسی به عمل آمده دیگری ، گیاهان برگ پهن در حدود 53 % وگیاهان علفی در حدود 26 % ودرختچه ها در حدود 22 % غذای شترهای موجود در مرکز « وادی العزیب » در شرق سلمیه در بادیه سوریه را در آغاز فصل بارندگی تشکیل می دهند ( Wardeh , 1988 ) . اما در فصل بهار اکثر غذای شترها را درختچه هایی نظیر Noea Mucronata و آرتمسیا Artemisia Herba alba و Achillea membranacea تشکیل می دهند اما در فصل تابستان بیشتر غذای شتر را گیاهان Noea Mucronata تشکیل می دهند (Wardeh 1988 ; Nasser .et.al 1985 ) .
شتر ها به علت رفتار تغذیه ای خود مسافت های زیادی را در مراتع طی می کنند ، این حیوانات برخلاف گاوها همیشه بین آبشخورها ومناطق چرا ، در حال رفت وآمد هستند ( Dahl & Hjort 1976 ) واین امر باعث می شود که این حیوانات از یک سو به غذای کافی ومورد نیاز خود دسترسی داشته باشند واز سوی دیگر باعث تخریب مرتع واز بین رفتن محیط زیست پیرامون خود نشوند . شترها برای تأمین غذای مورد نیاز روزانه خود به شش تا هشت ساعت چرا در مراتع خوب احتیاج دارند ( Williamson & payne 1978 ; Matheru 1966 ) این مدت در مراتع فقیر به دوازده ساعت در روز می رسد ( Gauthier - pilters , 1974 ) .
شتر در محیط زیست طبیعی خود بر خوردن گیاهان شورپسند وخار دار که میزان الیاف فراوان ودرصد پروتئین کم دارند اصرار می ورزد ( Bremaud & pagot ,1926 ) ، به همیت علت بسیاری را اعتقاد براین است که شترها در برنامه های غذایی خود از علوفه ای با ارزش غذایی پایین استفاده می کنند ، واین امر دو بعد دارد ، اول این که شترها در مراتع فقط سراغ این نوع علوفه می روند ، و دوم این که آن بخش مصرفی از علوفه ارزش غذایی کمتری دارد . برخی نیز معتقدند که بر اساس شواهد موجود شتر با انتخاب بخش های مغذی ومناسب گیاهان ، غذایی با ارزش بالا را ترجیح داده ومورد مصرف قرار می دهند (Gauthier – pilters & Dagg , 1981 ) ودر شرایط تغذیه برنامه ریزی شده ، مشاهده شد که بر خلاف گوسفندان ، شترها علوفه خشبی نگهدارنده مخصوص گاوها را مصرف نمی کنند (Farid .et.al , 1979 ) واز سوی دیگر شترها از جهت هضم ماده خشک والیاف خام برگوسفندها برتری دارند ، ولی در هضم پروتئین خام از گوسفندها ضعیف تر به شمار می آیند . هم چنین شترها از جهت نسبت هضم ماده خشک حتی در شرایط کاهش نسبت نیتروژن در جیره روزانه بر گوسفندها برتری دارند (Farid .et.al , 1986 ) واین امر هرچند به صورت جزئی ، نشان دهنده برتری شترها در زمینه صرفه جوئی در بیرون راندن نیتروژن با ادرار وبازجذب مجدد آن به بدن وبازگرداندن آن به شکمبه برای مصرف مجدد آن می باشد (Farid .et.al , 1979 ) .
متاسفانه تا کنون مطالعات نوینی در باره تغذیه شتر همانند آن دسته از مطالعات که بر روی دام های اهلی دیگر انجام شده صورت نگرفته است وعلت این امر سیستم پرورش پراکنده شتر ودشواری رفتار با این دام در مقایسه با سیستم های نوین دامپروری دام های دیگر می باشد ویکی دیگر از علل این امر عدم توجه کافی به توسعه شتر داری ویا حتی توسعه مناطق پرورش این دام در طی دهه های گذشته می باشد . قابل ذکر است که برخی از مطالعات بر روی تغذیه این دام تنها شامل چند توصیه برای تغذیه تکمیلی آن در تحت شرایط پرورشی معین بوده است . پس از تأسیس شبکه مطالعات وتحقیقات شتر در سازمان منطقه ای « اکساد » در برخی از کشورهای عضو این سازمان مطالعاتی تخصصی در زمینه برآورد احتیاجات غذایی شتر صورت پذیرفت .
مقاله حاضر بر اساس یافته های جدید در طی سال های اخیر ومیزان علوفه مصرفی در مراتع وارزش غذایی آن وضریب هضمی دام وبا مدنظر قرار دادن احتیاجات غذایی در دام های دیگر مخصوصاً گاوها در مناطق گرم وکویری (Kearl 1982 ) وفرضیه های مطرح شده از طرف ویلسون در زمینه شتر (Wilson ,1984 ) تدوین شده وپایه ای اولیه برای برآورد احتیاجات نگهداری وتولید شتر از نظر پروتئین وانرژی می باشد .

احتیاجات غذایی شتر

اولاً ـ ماده خشک مصرفی :
شترها با توجه به فصل چرا ووضعیت مرتع مورد استفاده روزانه مدت درازی را که بالغ بر 6 تا 12 ساعت است به چرا می پردازند ودر این مدت در حدود 50 تا 55 کیلو گرم علوفه مصرف می نماید ( Gauthier-pilter &Dagg ,1981 Gauthier – pilter ,1979 ) واین مقدار علوفه در حدود 11 تا 12 کیلوگرم ماده خشک دارد (Wardeh,1988 ) که این مقدار معادل 54/2 % وزن شتری که به طور میانگین 500 کیلوگرم وزن دارد می باشد ویا به زبان دیگر معادل 104 گرم ماده خشک برای هر کیلوگرم وزن زنده دام (0.75 gm ) می باشد . ودر صورت تفاوت بین نسبت ماده کنسانتره و علوفه خشبی در جیره های نگهدارنده مشخص گردید که شترها از خوردن جیره های حاوی علوفه خشبی خودداری می کنند وباید نسبت انرژی متابولیزه ( ME ) در ماده خشک مصرفی نباید از 2.00 مگاکلری در هر کیلوکالری در یک کیلوگرم ماده خشک کمتر باشد( Farid et al.1985 ) میزان میانگین مقدار ماده خشک مصرفی در همه جیره ها بین 64.8 تا 52.8 گرم ماده خشک در هر کیلوگرم از وزن زنده دام بود که این مقدار معادل تقریباً 1.02 % از وزن زنده دام های آزمایشی با وزن 576 تا 582 کیلوگرم بود واین میانگین در مقایسه با مصرف علوفه گاو وگوسفند کمتر است ، ودر صورت دادن جیره های فقیر حاوی کاه ویونجه وبرسیم مصری به میزان جیره نگهدارنده گاوی ، به شترها مشاهده گردید که شترها نمی توانند جیره داده شده را مصرف نمایند و حتی به جیره نگهدارنده خود دست یابد ( Farid et.al 1979 ) ، اما همین شترها توانستند بر جیره  حاوی یونجه وکمی کاه که میزان انرژی متابولیزه آن بالغ بر 2.00 مگا کالری در هر کیلو گرم ماده خشک بود تغذیه نمایند ، علی رغم این که میزان مصرف علوفه که معادل 32.4 گرم ماده خشک در هر کیلو گرم از وزن زنده دام ویا معادل 0.68 % از وزن زنده دام بود ، کاهش یافته بود .
از آن چه گفته شد وبا توجه به اطلاعات فعلی ومطالعات انجام شده در خصوص توانایی شتر در مصرف غذا وعوامل موثر برآن ، نتیجه می گیریم که هنگام جیره نویسی برای شتر میزان انرژی متابولیزه جیره از 2.00 مگا کالری در یک کیلوگرم ماده خشک جیره کمتر نباشد واین که میزان علوفه از 2.5 % وزن جیره بیشتر باشد مگر آن که جیره دارای میزان نسبتاً زیادی از کنسانتره باشد ویا این که میزان انرژی متابولیزه آن بیشتر از 2.6 مگا کالری در هر کیلو گرم وزن ماده خشک باشد (Wardeh et .al 1989 ) .

ثانیاً – انرژی نگهدارنده :
1 – انرژی : میانگین انرژی متابولیزه ، در شترهای ماده ای که 576 تا 582 کیلوگرم وزن داشتند وجیره غذایی حاوی احتیاجات نگهداری گاو را مصرف می کردند ورشد روزانه آن ها معادل 200 گرم بود چیزی در حدود 467 کیلوژول از انرژی متابولیزه برای هر کیلوگرم وزن زنده دام بود ( Farid et.al 1985 ) ومیانگین آن معادل 493.7 کیلوگرم انرژی متابولیزه برای هر کیلو گرم وزن زنده گاوها در مناطق استوایی بود ( Kearl ,1982 ) .با حذف یکی از فاکتورهای مرتفع ، این میانگین ، با توجه به احتیاجات نژادهای گاو اروپایی ، به 468.5 کیلوژول کاهش می یابد ( Wilson , 1984 ) واین عدد میانگین بالایی است وبه همین علت همان طور که در جدول شماره 1 می بینیم در هنگام محاسبه احتیاجات نگهدارنده شتر عدد 435.1 کیلوژول انرژی متابولیزه برای هر کیلوگرم وزن زنده دام محاسبه می گردد ( Wardeh et.al 1989 )

2 . پروتئین :
هنگامی که به شترها 2.60 گرم پروتئین قابل هضم Digestible Protein به ازای هر کیلوگرم وزن زنده داده شد ، مشاهده گردید که میانگین رشد آن ها کم بوده وبالانس نیتروژنی آن ها مثبت است ( Farid et al , 1985 ) . میزان میانگین احتیاجات نگهداری پروتئین قابل هضم برای گاوهای مناطق خشک 2.86 ( Kearl 1982 ) ، 2.84 ( Ranjhan 1980 ) . می بارد همان طور که در جدول شماره 1 می بینینم ، برای محاسبه احتیاجات نگهداری پروتئین در شتر ،مقدار 2.70 گرم پروتئین قابل هضم برای هر کیلوگرم وزن زنده در نظر گرفته شده است ( Wardeh et .al 1989 ) .

ثالثاً ـ احتیاجات شترهای ماده در دوره آبستنی :
1 . انرژی :
دوره آبستنی شتر ماده از 12 ماه تا 13 ماه به درازا می کشد ومیانگین آن 12.5 ماه می باشد ، وبا توجه به احتیاجات غذایی سایر دام های اهلی نظیر گاو وگوسفند وبز وضرورت افزایش آن در سه ماهه آخر ابستنی به طوری که به حدود 50 % احتیاجات نگهدارنده برسد ، این قاعده در مورد شتر نیزمراعات شده است .
در محاسبه احتیاجات دوره آبستنی شتر ماده چنین فرض شد که میزان افزایش احتیاجات نگهدارنده در ماه های نهم ودهم آبستنی در حدود 20 % ودر ماه یازدهم تا هنگام زایمان وبه مدت دو ماه ونصف تقریباً در حدود 50 % باشد ( جدول شماره 2 ) ( Wardeh et.al 1989 ) .

2 . پروتئین :
گاوها در دوره رشد ونمو روزانه تقریباً به 400 گرم پروتئین قابل هضم ودر مناطق خشک وکویری روزانه به 800 گرم پروتئین قابل هضم برای تأمین نیازهای خود احتیاج دارند ومطالعات صورت گرفته نشان می دهد ( Kearl 1982 ) که رابطه بین میزان احتیاجات پروتئین قابل هضم نسبت به انرژی متابولیزه ثابت بوده وبین 21 تا 28 گرم پروتئین قابل هضم برای هر مگا کالری انرژی متابولیزه می باشد . همان طور که در جدول شماره 2 می بینینم ، در محاسبه احتیاجات پروتئین شتر در دوره آبستنی میانگینی معادل 26 گرم پروتئین قابل هضم برای هر مگا کالری در نظر گرفته شده است . اما در خصوص شترهای ماده جوان و رو به رشد که اولین دوره آبستنی خود را می گذرانند باید روزانه 200 تا 250 گرم پروتئین قابل هضم به احتیاجات آن ها افزود تا رشد طبیعی آن ها دچار اختلال نشود ( Wardeh et.al 1989 ) .

رابعاً ـ احتیاجات شترهای ماده در دوره شیردهی :
1 . انرژی :
شیر شتر به طور متوسط ، دارای 13.0 % مواد خشک کلی ( Total Solids ) و 4.15 تا 4.33 % چربی و 3.4 % تا 4.0 % پروتئین و 4.2 % تا 4.5 % لاکتوز و 0.7 % تا 0.8 % خاکستر می باشد ( Wardeh et. Al 1989 , Farid 1980 , Wilson 1984 ) واز این داده ها می توان میزان احتیاجات غذایی مورد نیاز برای تولید یک کیلوگرم شیر با میزان میانگین چربی 4.2 % را محاسبه کرد که در حدود 1.2 مگا کالری انرژی متابولیزه و 55 گرم پروتئین قابل هضم و2.7 گرم کلسیم و2 گرم فسفر خواهد بود . علاوه برآن احتیاجات نگهدارنده شترهای شیرده نیز همانند گاوهای شیرده باید در حدود 12 % افزوده شود ودر نتیجه احتیاجات نگهداری شترهای شیرده همان طور که در جدول شماره 2 می بینیم ، با این فرض که هر شتر ماده روزانه 5 کیلو گرم شیر تولید می کند ، در حدود 487.4 کیلوژول انرژی متابولیزه برای هر کیلوگرم وزن زنده دام ( کیلوگرم 0.75 ) خواهد بود . هم چنین ضروری است در شترهای ماده ای که برای اولین بار آبستن شده اند میزان احتیاجات نگهدارنده وانرژی را در خلال اولین دوره شیردهی به میزان 20 % ودر خلال دومین دوره شیردهی به میزان 10 % افزایش دهیم .( Wardeh et.al 1989 ) .

2 . پروتئین :
میزان احتیاجات غذایی پروتئین مورد نیاز شترهای شیر ده براساس 55 گرم پروتئین قابل هضم برای هر کیلوگرم شیر تولیدی در نظر گرفته شد ومی دانیم که احتیاجات نگهدارنده پروتئین در دروه شیر دهی افزایش نمی یابد ، اما با این همه میزان پروتئین قابل هضم شترهای ماده در اولین دوره آبستنی را به میزان 20 % ودر دومین دوره آبستنی را به میزان 10 % افزایش داده ایم ( جدول شماره 2 ) .

خامساً ـ احتیاجات غذایی شتر در مرحله نمو :
1 . انرژی :
میزان احتیاجات غذایی شتر به وزن 570 کیلوگرم که به طور متوسط روزانه مابین 200 تا 220 گرم رشد می کند در حدود 48.1 کیلوژول انرژی متابولیزه برای هر کیلوگرم از وزن زنده رشد است ( Farid et.al 1985 ) واین میزان احتیاجات در صورت افزایش سرعت رشد وبه علت افزایش ذخیره چربی ، افزایش خواهد یافت . این داده ها با داده هایی که (Kearl 1982 , Ranjhan 1980 ) در خصوص میزان احتیاجات رشد در گاوهای مناطق حاره داده اند وبالغ بر 36.5 کیلو ژول برای هر گرم رشد در گاوهای 200 کیلو گرمی است همخوانی دارد واین احتیاجات در گاوهایی که 500 کیلوگرم وزن دارند به میزان 62.3 کیلو ژول برای هر گرم نمو افزایش می یابد .
با توجه به این که میزان احتیاجات برای یک گرم رشد با توجه به احتلاف سن ووزن ومیانگین روزانه رشد با یکدیگر متفاوت است ، پس ضروری بود که این مسأله را در محاسبه احتیاجات مذکور در جدول شماره 4 در نظر گرفت ( Wardeh et.al.1989 ) .

2 . پروتئین :
معادله ذکر شده در مقاله (Gentsch et .al 1975 ) برای برآورد احتیاجات پروتئین گاوها به منظور رشد در مناطق حاره مورد استفاده قرار گرفته است که در این رابطه وزن حیوان وسرعت رشد مد نظر قرار گرفته است وعلی رغم این که این معادله  نتایجی بالاتر از میانگین می دهد ، اما به هرحال فعلاً تنها مرجع موجود در این زمینه می باشد واز آن برای بیان نتایج در جدول شماره 4 استفاده شده است .
احتیاجات روزانه (گرم پروتئین قابل هضم ) = 0.218 میانگین رشد روزانه به گرم + 0.6631 وزن زنده دام به کیلوگرم ـ 0.001142 ضریب وزن حیوان به کیلوگرم .

Table 1 . The daily energy , protein Ca , P and vitamin A requirements
of the dromedary camels for Maintanance

REQUIREMENTS       BODY WEIGHT
Vit A (1000u) P Ca Digestible Protin metabolizable Energy  Dry Matter Kg0.75 Kg
(g) (g) (Grams) (Megajoules) (Kg)
9 7 8 144 23.14 2.5 53.2 200
11 9 10 169 27.36 2.96 62.9 250
13 10 12 195 31.38 3.39 72.1 300
15 11 14 218 35.23 3.8 80.9 350
17 13 17 241 38.91 4.2 89.4 400
19 14 18 264 42.51 4.59 97.7 450
21 15 20 285 46.02 4.97 105.7 500
23 16 21 307 49.41 5.34 113.6 550
26 17 22 327 52.76 5.7 121.2 600

* Calculations were based on the following :
(1) Energy concentration is not less than 8.79 KJ ME /Kg dry matter .
(2) Energy requirments = 435.14 KJ ME / Kg 0.75
(3) Protin requirements = 2.70 g DP / Kg
(4) Energy and proten requirements for maintenance increase by 25 to 40 % , respectively , when camels graze or work for 2 to 4 hours / day .

Table 2 . The daily energy and protein Ca , P and vitamin A requirments of dromedary camels for Pregnancy

Body wetight       REQUIREMENTS
Kg Kg 0.75 Dry Matter Metabolizable Energy  Digestible Protein Ca (g) P (g) Vit A (1000u)
(Kg) (Megajoules) (Grams)
During the 9 th and  10 th Months:        
300 72.1 4.29 37.66 234 16 14 25
350 80.9 4.81 40.18 263 21 16 27
400 89.4 5.31 48.53 290 23 18 30
450 97.7 5.8 50.67 317 26 20 34
500 105.7 6.29 55.23 343 29 22 38
550 113.6 6.75 59.29 368 31 24 42
600 121.2 7.2 63.3 393 34 26