پرورش و نگهداری شتر
صفحات وبلاگ
نویسنده: Ehsan moghaddas - شنبه ۱ امرداد ،۱۳٩٠

موارد استفاده شتر در گذشته و حال

تالیف: دکتر احسان مقدس

تیر 1390

موارد استفاده شتر در گذشته وحال

استفاده از شتر در باربری

درقرن های گذشته حمل ونقل کالا از شهری به شهر دیگر توسط کاروان های شتر صورت می گرفته است واین کاروان ها  بسته به حجم کالایی که  جابه جا می کردند از چند ده راس شتر تا چند صد راس شتر را شامل می شده است وهرچه تعداد شتران  وافراد کاروان بیشتر می شد ، از احتمال حمله راهزنان به کاروان کاسته می شد . برخی از کاروان های مذکور که کالاهای مرتبط با دربار شاهان ویا اشخاص پرنفوذ را جابجا می کرد از حمایت لشکریان وسربازان نیز بهره مند می شد وچنین کاروان هایی توسط « امیر التجار » سرپرستی می شده است . کاروان های مذکور راه های بسیار طولانی را می پیمودند وکالاهای خود را از کشورهای متعدد گذرانده وبه مقصد می رساندند . راه ابریشم از راه های بسیار طولانی بود که از چین آغاز می شد وبه اروپا منتهی می شد و ودر این مسیر کاروان ها معمولاً به کار حمل ونقل ابریشم وسایر کالاها می پرداختند.

 

 

نصویر  کاروان شتر بارکش

 

استفاده شتر در سواری

در گذشته رفت وامد بین شهرها با استفاده از اسب وقاطر وشتر والاغ صورت می گرفته است ودر صورتی که افراد برای پیمودن مسیر عجله داشتند از اسب استفاده می کردند ودر صورتی که برای رسیدن به مقصد عجله چندانی نبود از شتر استفاده می شد . اغلب کاروان حجاج که عازم مکه ومدینه بودند ، برای پیمودن این مسیر طولانی از شتر استفاده می کردند زیرا که شتر می توانست به راحتی بیابان های بی آب وعلف  بین راه را تحمل نموده وآنان را سالم به مقصد برساند . ضمناً شترداران با قرار دادن کجاوه بر روی پشت شتر اقدام به سوارنمودن  بانوان می نمودند .

 

 

تصویر شتر سواری

استفاده از شتر در شخم زنی

در حال حاضر در بسیاری از کشورهای توسعه نیافته آفریقا که از تکنولوژی مدرن نظیر تراکتور ویا کمباین برای عملیات کشاورزی استفاده نمی شود ، از شتر برای عملیات شخم زنی استفاده می شود .  در تصویر زیر استفاده از شتر در کشور تونس به منظور شخم زدن آمده است .

  

تصویر استفاده از شتر در شخم زنی در تونس

 

استفاده از شتر در نمایش سیرک ها

با توجه به این که بسیاری از اروپائیان  در طول زندگی خود شتر ندیده اند . از این رو مشاهده شتر یک کوهانه ودو کوهانه برای آنان خالی از لطف نیست وبه همین علت در بسیاری از سیرک هایی که در کشورهای اروپائی به راه می افتند این حیوان به نمایش گذاشته می شود . بدیهی است که در این سیرک ها  معمولاً شتران آموزش دیده که کارهای مختلفی انجام می دهند به نمایش درمی آیند واین گونه نمایش ها مورد علاقه فراوان  کودکان است .

 

 

تصویراستفاده از شتر در سیرک

 

استفاده از شتر در مسابقه شتر سواری و جنگ شتر 

در بسیاری از کشورهای آفریقایی عربی وآسیای میانه ، مسابقات شتر سواری وجنگ ستر رواج دارد . مسابقات جنگ شتر معمولاً در مراسم خاصی نظیر عروسی ها ویا جشن ها برگزار می شود . در این مسابقات دو  شتر نر ( لوک ) را که در دوره تحریک جنسی هستند به جان هم می اندازد وبه تماشای جنگ آنان می پردازند . در چنین مسابقاتی معمولاً شرط بندی وگروبندی رواج دارد وداورهایی برای داروی مسابقه انتخاب می شوند .

 

تصویر  مسابقه جنگ شترها

تصویر مسابقات شتر سواری

 

استفاده از گوشت شتر

سالیان دراز است که آدمی از گوشت شتر استفاده می کند . در برخی از کشورهای جهان نظیر سومالی وسودان بالاترین میزان مصرف گوشت شتر دیده می شود. خوردن گوشت شتر در بسیاری از روایات واحادیث وارد شده است.

 

تصویر مصرف گوشت شتر

استفاده از شیر شتر

بسیاری از جوامع بشری معتقدند که شیر شتر دارای خواص معجزه آسا می باشد به همین منظور بسیاری از شتر داران پرورش آن را به منظور تولید شیر ویا ماست ودوغ شتر انجام می دهند.

 

تصویر مصرف شیر شتر

نویسنده: Ehsan moghaddas - شنبه ۱ امرداد ،۱۳٩٠

رده بندی علمی شتر

ترجمه وتالیف : دکتر احسان مقدس

تیرماه 1390

 

رده بندی، علمی شاخه ای از دانش تاکسونومی می باشد. پایه گذار این علم کارل لینه دانشمند معروف است که در سال 1735 میلادی برای اولین بار کتاب معروف خود را تحت عنوان «سیستم طبیعت» منتشر کرد وی در این کتاب تمامی موجودات را به سه فرمانروا یا مملکت تقسیم نمود که این سه مملکت عبارت بودند از : جانوران، گیاهان ومعادن.

در این رده بندی جایگاه هر یک از موجودات در مملکت مربوطه ذکر شده است وهر موجود یک نام علمی لاتینی دارد که تغییر ناپذیر می باشد. برای مثال شتر در رده بندی علمی زیر قرار می گیرد:

مملکت: جانوران

شاخه : طنابداران

رده : پستانداران

راسته : جفت سمان

خانواده : شتر سانان

سر رده: کاملوس یا شتر

 

سر رده  شتر بطور کلی به دو جنس تقسیم بندی شده اند که این دو جنس عبارتند از :

 

1ـ جنس آسیائی ، آفریقایی

که این جنس  مشتمل بر دوگونه است :

الف ـ شتر درومداریوس (Dromedarius) یا شتر یک کوهانه که به آن شتر عربی نیز می گویند.

ب ـ شتر باکتریانوس (Bacterianus) یا شتر دو کوهانه است که به آن شتر باختری نیز می گویند.

زیستگاه شتر یک کوهانه افریقای شمالی ( سواحل مدیترانه، کشورهای ساحلی افریقای غربی، سودان، سومالی و شمال کنیا)، خاور نزدیک و قسمت غربی آسیای مرکزی است. نوع دیگر آن یعنی دوکوهانه در مناطق سردتر روسیه جنوبی، مغولستان، قسمت شرقی آسیای مرکزی و چین پراکنده است. البته این دو گونه در مواردی در یک محل نیز دیده می شوند.

طبقه بندی شتر به دو گونه مختلف یک کوهانه و دو کوهانه بر اساس اختلاف ظاهری و عدم امکان آمیزش آنها با یکدیگر و بدست آوردن حیوانی دورگه صورت گرفته است. درحقیقت در دوران جنینی دو نوع غیرقابل تشخیص از یکدیگر می باشد اما شواهد و مدارکی وجود دارد که نشان می دهد آمیزش مثبت بین دو نوع امکان پذیر است واین کار نه تنها در بین شترداران برخی کشورها نظیر ترکمنستان واوزبکستان شایع ومتداول است بلکه در برخی از استان های کشور ما نظیر اردبیل  وگلستان آمیزش شتر دو کوهانه ویک کوهانه صورت گرفته است واین امر با هدف به دست آوردن بچه شترهایی با هیکل بزرک تر صورت گرفته است.

لذا این عقیده که ممکن است شتر یک کوهانه و دوکوهانه تحت گونه یک گونه واحد باشد توسط بعضی از محققین ابراز شده است.

 

2ـ جنس شتر آمریکای جنوبی

این جنس که در قاره امریکا وبیشتر در آمریکای جنوبی نظیر پرو، شیلی آرژانتینوغیره  زندگی می کند دارای چهارگونه است :

الف ـ گونه لاما گواناکو (Lama guanacce) یا گواناکو( Guanaco) .

ب ـ گونه لاما ویکوگنا (Lama vicugna) یا ویکونا (Vicuna) .

که هر دو وحشی هستند.

ج ـ گونه لاما گلاما (Lama glama) یا لاما (Lama) .

د ـ گونه لاما پاکوس (Lama pacos)  یا آلپاکا (Alpaca) .

که هر دو اهلی می باشند.

در زیر تصاویر این نژادها را می بینید

تصویر گواناکو  Guanaco

 

تصویر ویکونا Vicuna

 

تصویر لاما Lama

 

تصویر آلیاگا  Alpaca

 

 

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ۳٠ خرداد ،۱۳٩٠

مدیریت پرورش شتر در ایران

تالیف : دکتر احسان مقدس

خرداد 1390

درحال حاضر پرورش شتر ازلحاظ مدیریتی درکشور به سه شکل صورت می گیرد که عبارتند از: پرورش وحشی ،پرورش نیمه وحشی وپرورش نیمه بسته .

1 ـ پرورش وحشی : دراین روش گله شتر بدون ساربان دردل کویر رها می شود وصاحب شترها معمولا سالی یک بار واحیانا سالی دوبار به سراغ شترهای خود می رود تادیلاق های تازه بدنیا آمده راداغ بزند وشترهای پیرگله راحذف نموده ،به کشتارگاه اعزام نماید وپشم شترهاراچیده وروغن منداب بمالد وشترهای بیماررابه روش سنتی متداول درمان نماید . دراین روش اصول فنی دامپروری به هیچ وجهرعایت نمی گردد وبالاترین تلفات به گله های وحشی وارد می شود زیرا این گله ها درمعرض خطر حمله گرگ ها وتصادف باکامیون ها درمسیر جاده ها وهارگزیدگی وغیره بوده وسالیانه تعداد قابل توجهی ازدیلاق ها ویاشترهای بالغ ازاین طریق تلف می شوند .دراین روش پرورشی عرضه خدمات بهداشتی ودامپزشکی کاری بس دشوار وغیرممکن است .

این روش ارزان ترین روش ممکن شترداری است ودرآن شتردار متقبل هیچ گونه هزینه ای نمی گردد.

2 ـ پرورش نیمه وحشی : دراین روش چندین شتردار ،یک ساربان استخدام موده وشترهای خودرابه وی می سپارند وساربان همراه باگله به دل کویرمی رود وهمراه گله می ماند ،ووجودساربان همراه باگله می تواندجلوی بسیاری از خسارت های احتمالی نظیرحمله گرگ ها به دیلاق  ها ،تصادف باکامیون ها ویاسرقت شترها رابگیرد . این ساربان ها هم چنین کارپشم چینی ،شیردوشی ،روغن منداب مالی ودرمان محلی شترهای بیمارراانجام می دهند ، ووجودآنان همراه باگله بسیارمفید وسودمند است .

3 ـ پرورش نیمه بسته : این روش مختص شتردارانی است که تعداد شترهای آنان اندک است واین شترداران  معمولا درحاشیه شهرهاساکن هستند وشترهاراهمچون گاوها درآغل نگهداری نموده ودربرخی فصول جهت چرابه صحرا فرستاده ودربرخی مواقع دیگر اقدام به تغذیه دستی آنان می نمایند .هدف این شترداران معمولا فروش شترها به قصابان محلی است تا آنهاراکشتارنموده وگوشت آنها راجهت مصرف شهرنشینان عرضه نمایند.

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ۳٠ خرداد ،۱۳٩٠

شتر در قرآن کریم

تالیف: دکتر احسان مقدس

خرداد ماه 1390

 

شتر یکی ازحیواناتی است که درقران کریم بارها نام آن ذکرشده است .قرآن کریم سیزده بار ازشتر بانام های:ابل ، بعیر، جمل ، ناقه ، یادکرده است.

درقرآن کریم کلمه « انعام » بارها به کار رفته است ، در آیات وروایات ،انعام به معنای گاو وگوسفند وشتر است ، اما ارباب لغت مانند راغب اصفهانی درکتاب مفردات خود وهمچنین مفسران مانند صاحب مجمع البیان تصریح کرده اند که معنای اصلی انعام ، شتر است  وزمانی برگاو وگوسفند اطلاق می شود که شتر جزو آنهاباشد.بههرحال درتمام آیاتی که ازمنابع وآثار انعام بحث شده ،ازانعام به آیت ،عبرت ونعمت یادشده است ،وبه طوریقین شتر نیز جزو آنها ست . درزبان عرب ،باتوجه به صفات شتر نام های مختلفی بر شتر   نهاده شده است که هراسم خصوصیتی دارد. قرآن کریم نیز به برخی ازاین نام ها مانند : بحیره  ، بدن ، سائبه ، حام ، ضامر ،عشار  اشاره کرده است . ومادراینجا به توضیح نام هایی که درقرآن به کاررفته است می پردازیم :

 1 ـ بحیره : به ماده شتری گفته می شود که پنج بچه شتر زاییده باشد وآخرین آنهانرباشد .چنین شتری درجاهلیت عرب مورد احترام بود ،به طوری که برای سواری یابارکشی ارآن استفاده نمی کردند وپشم وکرکش رانمی چیدند وازهیچ آب وگیاهی منع اش نمی کردند وکسی حق آزار اورانداشت ،وبرای آن که شناخته شود ،گوش اوراچاک می دادند. واژه بحیره در آیه 103 سوره مائده  بدین گونه آمده است که : « مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِیرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِیلَةٍ وَلَا حَامٍ وَلَکِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْکَذِبَ وَأَکْثَرُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ» است.

 

2 ـ بدن : به معنای شتر قوی هیکل وچاق وفربه است که برای قربانی به مکه ومنی برده می شود ،جمع آن بدنه است . واژه بدن در آیه 36 سوره حج   بدین گونه آمده است که : « وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَکُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَکُمْ فِیهَا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَیْهَا» است.

3 ـ سائبه : درجاهلیت عرب ، برای سائبه چند معنی بیان شده است :

الف ـ شتری که ده بچه ماده زاییده باشد که اورا آزادمی کردند وکسی براوسوارنمی شد وشیر اورانمی دوشیدند ، وبعد ازآن هرچه بچه می زایید گوش آنها رامی شکافتند وهمراه مادرشان آزادمی گذاشتند تاباآزادی کامل به چرابپردازند وکسی متعرض آنهانمی شد ،واین بچه شترهارابحیره می نامیدند.

ب ـ شتری که مردم برای بت آزادمی کردند .

ج ـ شتری که به واسطه نذر آزاد می شد وازشیروپشم اواستفاده نمی کردندوبراوسوارنمی شدند .

واژه سائبه در آیه 103 سوره مائده  بدین گونه آمده است که : « مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِیرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِیلَةٍ وَلَا حَامٍ وَلَکِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْکَذِبَ وَأَکْثَرُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ» است.

4 ـ حام : درجاهلیت به شترنری که ازصلب وپشت اوده بچه شتر بوجود آمده باشد ،حام می گفتند ،واورا آزادمی کردند وکسی حق سوار شدن واستفاده ازاورانداشت .

واژه حام در آیه 103 سوره مائده  بدین گونه آمده است که : « مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِیرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِیلَةٍ وَلَا حَامٍ وَلَکِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْکَذِبَ وَأَکْثَرُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ» است.

5 ـ ضامر : به شتری که براثر بارکشیدن ویاسوارشدن ،لاغرشده باشد وهمچنین به شترانی که راه طولانی طی کرده وبه مکه وحرم رسیده باشند ضامر گفته می شود.

واژه ضامر در آیه 27 سوره  حج  بدین گونه آمده است که : « وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجَالًا وَعَلَى کُلِّ ضَامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ» است.

6 ـ  عشار: به ماده شتری که ده ماهه آبستن باشد یابچه زاییده باشد عشارگفته می شود وچنین شتری جزومهم ترین وارزشمندترین ثروت عرب بوده است .

واژه عشار در آیه 4 سوره تکویر بدین گونه آمده است که: « وَإِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ» است.

7 ـ نعم : به شتر نعم گفته می شد وبه شتر ،گاو وگوسفند نیز گفته می شود. شتر نعم نامیده شده است چون آرام وبدون سر وصدا حرکت می کند.  واژه نعم آیه 95 سوره مائده بدین گونه آمده است که : « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْکُمْ»  است.   

 

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠

رفتارشناسی شتر

تألیف : دکتر احسان مقدس

سال انتشار : 1382

 

 

     شترها بطور کلی رفتاری آرام و هوشی محدود دارند و بردباری، تحمل سختی ها و بی تفاوتی در برابر عوامل جوی نامناسب ، از ویژگیهای آنها به شمار می آید. این حیوانات در دشوارترین شرایط آب و هوائی، بی غذائی و بی آبی به کار خود ادامه می دهند و این کار را تا آخرین رمق باقیمانده خود دنبال می کنند. شتر ماده معمولاً آرامتر از شتر نر می باشد.

شتر نسبت به تحمل درد و در قبال بیماریها تا حدودی مقاوم تر از سایر دامهاست و کمتر علائم خستگی و ناراحتی از خود بروز می دهد. به همین جهت باید به دقت حیوان را تحت نظر داشت زیرا که در هنگام بیماری نیز بدون هیچگونه اظهار ناراحتی همچنان به کار خود ادامه می دهد و امکان دارد ناگهان از پای بیفتد.

گاهی اوقات ، برخلاف آنچه گفته شد، شترهایی را می توان یافت که رفتار ناخوشایندی نظیر سرکشی، نافرجامی و لجبازی از خود نشان می دهند. بطور کلی ، رفتار شتر در درجه نخست به طریقه نگهداری ، پرورش و برخورد با شتر بستگی دارد، بویژه اگر نگهداری شتر توسط افراد کم تجربه انجام شود، پیامدهای ناگواری در پی خواهد داشت، چه اینکه شترها در قبال برخورد محبت آمیز پرورش دهندگان خود رفتار مثبتی خواهند داشت. باید افزود که هرچه در سنین پائینتر به آموزش شتر اقدام شود بهتر است و باعث می شود که شتر رفتار بهتری از خود نشان دهد.

 

 

 

 

تصویر شماره 1 ـ شترها در قبال برخورد محبت آمیز پرورش دهندگان خود رفتار مثبتی دارند

 

شتر نر، بویژه در فصل جفتگیری و یا مستی، دوره هایی از رفتارهای عصبی و ناخوشایند از خود بروز می دهد و ممکن است که صداهای بلند و آزاردهنده ای از خود بیرون آورد، هنگامی که حیوان چنین صداهائی از خود در می آورد، اگر به دهان او بنگریم در مؤخره دهان می توانیم توده ای سرخ رنگ را ببینیم که احیاناً تا بخش جلوئی دهان می رسد و گاهی از دهان بیرون می زند و بنظر می رسد که وظیفه این توده مرطوب کردن مؤخره حنجره است. همچنین شتر نر مست ممکن است بدون دلیل به شتران دیگر حمله کند، و بیضه ها، مثانه و اجزای دیگر بدن را گاز بگیرد.

 

 

 

 

 

تصویر شماره 2 ـ شتر در فصل جفتگیری ویا مستی توده ای سرخ رنگ از دهان بیرون می آورد .

 

بهمین جهت بهتر است که در هنگام کار، شتران نر و ماده را از هم جدا کرد، علاوه بر آن ممکن است که شترها در هنگام گرفتن افسار آنها و یا نهادن بار،‌از خود صداهای بلند آزاردهنده ای در آورنداما بهیچ وجه خطری نخواهند داشت، و پس از حرکت به تدریج آرام شده و اگر کودکی نیز افسار آنها را بگیرد و حرکت کند به آرامی دنبال وی خواهند رفت.

 

  

 

 

تصویر شماره 3 ـ صداهای بلند آزار دهنده شتر در هنگام کار

هنگام معاینه شتر باید کاملاً مواظب بود، زیرا علیرغم آرامش ظاهری، این حیوان می تواند لگد بسیار محکمی بزند که ممکن است تا شانه ها برسد. و همچنین شتر می تواند با دستهای خود نیز لگد بزند. بهمین علت جهت هر کار می باید در آغاز شتر ایستاده را نشاند و اندامهای حرکتی قدامی وی را با طناب بست.

نشانه های بیماری شترها، در بیشتر موارد شبیه نشانه های بیماری در سایر حیوانات اهلی است. شترها معمولاً به صورت همیشگی فریاد می کشند و این بعلت تغییر عوامل خارجی بوده، دلیل هیچگونه بیماری نیست. ریزش ترشحات مخاطی و یا بزاق از دهان حیوان نیز به هیچ وجه جزو نشانه های بیماری بشمار نمی رود. تغییر شکل گذرای مدفوع دلیل نارسائیهای گوارشی نیست، زیرا ممکن است تغییر نوع غذا و حتی تغییر مربی باعث این مسئله شده باشد.  رنگ خونی ادرار نیز از نشانه های مرضی در شتر نیست و مربی شتر تنها کسی است که می تواند درباره شترهای بیمار اطلاعاتی بدهد. تأکید بر این نکته ضروری است که برخلاف حیوانات دیگر، اهمیت زیادی به درجه حرارت بدن شتر جهت تشخیص بیماری داده نمی شود.

 

هنگامی که شتر دچار دل درد می شود همچون اسب رفتار کرده  درخاک می غلتد و یا اینکه        می نشیند و پاهای خود را در هر دو جهت بلند نموده و شکم خود را به زمین می فشارد و سرعت تنفس وی بشدت افزایش می یابد. هنگامی که حیوان واقعاً مریض باشد و درد بکشد آه و ناله می کند و گاهی اوقات دندان های خود را به شدت به هم می ساید ، ولی این دندان قروچه در حالت مستی و هیجان جنسی و بعد از خوردن نمک نیز مشاهده می گردد.

اسهال در شتر دلیل بیماری نیست زیرا که ممکن است در نتیجه تغییر جیره غذائی شتر اتفاق بیفتد ویا این که  شتر در اثر ترس و یا زخمی شدن نیز دچار اسهال شود.

شتران حافظه ای بسیار قوی دارند و حوادثی را که با درد همراه است هیچوقت فراموش نمی کنند، و از سوئی دیگر چنانچه شخصی با آنان محبت کند او را نیز از خاطر نمی برند. حافظه قوی و جهت یابی صحیح آنان باعث می شود که آنان مسیر حرکت خود را به خوبی تعیین نمایند، بطوری که در هنگام شب نیز شتر قادر به جهت یابی صحیح است . در گذشته های دور، شتران فاصله بسیار دور میان سرزمین ایران و سرزمین حجاز را بدون هیچگونه مشکلی طی می نمودند و حاجیان را به زیارت خانه کعبه می بردند. همچنین این شتران در مسیر بسیار طولانی جاده ابریشم بدون آنکه راه خود را گم کنند و یا اینکه از مسیر خود منحرف شوند اقدام به جابجائی کالا از شرق آسیا به غرب آسیا و اروپا می نمودند.

متأسفانه این صفت خوب شتر اخیراً توسط سوء استفاده کنندگان در راههای نامشروع به کار گرفته شده است. بطوری که در استانهای سیستان وبلوچستان ، خراسان و کرمان از این حیوان صبور و نجیب جهت جابجائی کالاهای قاچاق و مواد مخدر استفاده می شود وشتران باهوش و حافظه ای که دارند مسیرهای طولانی را که از آن سوی مرزها در کشورهای همسایه آغاز می شود پیموده و خود را به مقصد نهائی خود در ایران می رسانند. قاچاقچیان بین المللی مواد مخدر، برای کاستن از خطرات احتمالی دستگیری و بازداشت، در اکثر اوقات شتران را با محموله مواد مخدر بدون ساربان و به صورت گله ای در بیابان های مرزی رها می کنندو این شتران بدون آنکه انسانی همراه آنها باشد، این راهها را پیموده، خود را به مقصد می رساندد. برخی از قاچاقچیان مواد مخدر نیز اقدام به معتاد نمودن شتر به تریاک نموده و در خانه های معینی در دو سوی مرز، به حیوان تریاک می خورانند و پس از آنکه شتر به تریاک معتاد شد، حیوان جائی را که به اوتریاک خورانده شده است به خاطر می سپراد و از یاد نمی برد و هنگامی که بدن او به تریاک نیاز دارد به آن مناطق می رود و هنگامی که قاچاقچیان بخواهند محموله ای را ارسال کنند در آغاز برای مدتی شتر را از تریاک محروم می کنند سپس محموله مواد مخدر را بار او کرده و او را رها می کنند و شتر برای رسیدن به خانه ای که در آن مواد مخدر به وی داده می شد، به سوی آنجا رهسپار می گردد.

شتران پراکنده در بیابان ها از غریزه گله ای خود پیروی می کنند که این غریزه باعث ایجاد امنیت و آرامش در گله شده و گله را از خطرات احتمالی محافظت می نماید. رهبری گله را معمولاً قوی ترین لوک موجود در گله به عهده دارد و همین شتر نر در هنگام فحلی شتران ماده ، اقدام به جفتگیری با آنان را می نماید و شتران نر دیگر که در گله وجود دارند از خود حالت مستی نشان نمی دهند و چنانچه دو شتر نر در حالت مستی در یک زمان وجود داشته باشند آن دو با هم به جنگ پرداخته و شتر پیروز است که اقدام به جفتگیری با شتران ماده نموده و شتر شکست خورده حالت مستی خود را از دست می دهد. در فصل جفتگیری ، معمولاً شتر نر هیجان زده بوده و کنترل آنان سخت می باشد ، آنان سر خود را بالا گرفته و دم خود را دائماً تکان داده و به آلت تناسلی خود می زنند و پاهای خود را از هم باز می کنند و ممکن است به حیوانات دیگر و حتی انسان حمله کنند و به آنها صدمات فراوان وارد کنند. در فصل جفتگیری، شترها، کثیف، آزاردهنده و کم رشد می شوند و جهت جلوگیری از چنین مسائلی شترداران اقدام به اخته نمودن شتران کاری و بارکش می نمایند. ولی اخته کردن اگر در شتران کمتر از 6 سال سن انجام شود، خود باعث وقوع تغییرات ناخوشایندی از لحاظ رشد استخوانها و عضلات و قدرت تحمل شتر می گردد ، و از سوئی دیگر اگر اخته کردن بعد از 6 سالگی انجام شود ممکن است که عمل اخته کردن برایش خطرناک باشد و بهترین راه برای کنترل شتران اخته نشده در فصل مستی ، ‌اینست که آنان را به کار سخت و طاقت فرسا بگمارند و او را به حال خود رها نکنند.

معمولاً خطراتی را که شتر می تواند به انسان وارد آورد گاز گرفتن است که این کار را بوسیله دندان های نیش خود انجام می دهد و به همین جهت بهتر است که این دندان ها را با سوهان سائیده و کند ساخت تا ضرر ناشی از آنها کمتر شود.

 

 

 

 

تصویر  شماره 4 ـ دندان های تیز شتر می توانند برای انسان خطرناک باشند 

 

افسانه های فراوانی در مورد جفتگیری شتر وجود دارد. برخی معتقدند که شتر نر درحضور انسان، با شتر ماده جفتگیری نمی کند و برخی دیگر می گویند که شتر نر با ماده خود، بدور از گله و یا انسان خلوت می کند، برخی دیگر می گویند اگر انسان شاهد جفتگیری شتر نر باشد، شتر نر کینه او را به دل خواهد گرفت و در پی انتقام برآمده ، آدمی را در جائی خلوت گیر انداخته، به قتل خواهد رساند و همچنین افسانه های دیگر که هیچکدام از آنها صحت ندارد وجود دارد ولی حقیقت امر، اینست که این کار در شتر، همچون سایر حیوانات دیگر انجام شود. با این تفاوت که در شتران،  شتر ماده بر روی زمین می نشیند و شتر نر در پشت او قرار می گیرد. معمولاً شتر نر مست بیشترین وقت را جهت یافتن شتران ماده فحل در گله می گذراند و هنگامی که شتر ماده فحلی را می یابد با فشار آوردن بر گردن شتر ماده او را مجبور به نشستن می کند و ممکن است او را چندین بار گاز بگیرد تا شتر ماده بنشیند. سپس پشت سرش می ایستد به طوری که اندامهای قدامی شتر نر پشت شانه های شتر ماده قرار می گیرد بعد از آن می نشیند و با دو اندام خلفی خود را به جلو می کشاند و اقدام به جفتگیری می نماید.

 

 

تصویر  شماره  5 ـ جفت گیری در شتر

در فرهنگ عمومی جامعه ما، شتر حیوانی کینه جو است و کینه شتری ضرب المثل است ، اما در حقیقت شتر مانند هر حیوان دیگر، در هنگام حمله به او ، حالت دفاعی به خود می گیرد و سعی می کند که از خود دفاع نموده و به دشمن حمله نماید و با لگد پراندن، سر و صدا و فریاد کردن، و بالاخره گاز گرفتن او را از خود دور نماید. داستان های زیادی از کینه شتردر فرهنگ عامیانه ما وجود دارد که شاید برخی از آنها رنگ و بوئی از واقعیت به همراه داشته باشند که این مسئله به حافظه شتر باز می گردد و اینکه این حیوان با حافظه قوی خود می تواند به راحتی کسانی را که قبلاً  از آنان آزار دیده است، شناسائی کند و از آنان دوری نماید و یا اینکه در صدد فرصتی برای انتقام باشد.

شتران ماده ، توجه شدیدی به بچه های خود دارند و از لحظه تولد تا مراحل بعدی آنان را تحت حمایت خود قرار می دهند و اگر شتر ماده ای بچه خود را گم کند بی تاب شده، یک دم آرام نمی گیرد و از جائی به جای دیگر در پی یافتن بچه خود می رود و تا هنگامی که او را نیابد آرام نمی شود. شتران از حیواناتی هستند که بچه های خود را پس از تولید نمی لیسند، و اگر بچه شتر کشتار شود، شتر ماده از غذا خوردن امتناع ورزیده و به دنبال وی خواهد گشت و هنگامی که او را نیابد، در گوشه ای مات و مبهوت می ایستد و هراز چندی فریاد می و سروصدا به راه می اندازد .

 

تصویر شماره  6 ـ علاقه فراوان شتر ماده به فرزندش

و از عادت های بد شتران ماده اینست که برخلاف شیردوشی در گوسفند و گاو، نمی توان شتران را دوشید مگر آنکه بچه شترها نیز در کنار مادر باشند وبرای این کار باید بچه شتر در آغاز پستان شتر را بدوشد و شیردوشی شتران ماده بدون تحریک و وجود بچه شترها، نادر است. بهمین جهت برخی از شتربانان تعدادی از شتران ماده خود را انتخاب می کنند و به تدریج آنان را به  شیردوشی بدون حضور بچه شترها عادت می دهند. معمولاً اعراب بادیه نشین عربستان سعودی به این گونه شترها    (( مسوح )) می گویند زیرا که این شترها به مجرد مسح و مالش پستان،‌اقدام به شیردهی می نمایند.

گاهی اوقات اتفاق می افتد که بچه شتر پس از تولد می میرد، در چنین حالتی شتربان پوست بچه شتر را می کند و آن را از کاه پر می کند و در کنار شتر ماده قرار می دهد تا شتر ماده آن را بو کند و به شیردهی تحریک شود.

چنان چه کسی بخواهد که به بچه شترها  آزار برساند ، شتران مادر به شدت تحریک شده و ممکن است که اقدام به حمله نمایند. بهمین جهت بهتر است جهت تیمار و یا درمان بچه شترهای بیمار،‌در آغاز آنها را از مادر جدا نموده و در جای دوردستی قرار دهیم که مادر نتواند او را ببیند سپس می توان با خیال راحت  به تیمار و درمان بچه شتر پرداخت .

در پایان نتیجه گیری می کنیم که در مقایسه با سایر حیوانات اهلی نظیرگاو، گاومیش، گوسفند و بز، شتر دارای حافظه ای قوی تر و هوشی برتر و قدرت تحمل بیشتری است که تمامی موارد فوق به نحوه زیست این حیوان و هماهنگ شدن وی با محیط خشک و بی آب و علف صحرائی و کویری بستگی و ارتباط مستقیم دارد .

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠

جایگاه ( آغل ) شتر

تألیف : دکتر احسان مقدس

تاریخ تألیف : تابستان 1382 

 

بسیاری از عوامل محیطی وتغذیه ای  در پرورش شترها موثرند . مهم ترین این عوامل  عبارتند از : جیره غذایی ، جایگاه مناسب ، بهداشت جایگاه ، مدیریت صحیح ، تهویه  ونور کافی  وتأمین آب شرب بهداشتی ، کنترل بیماری ها  واحیاناً واکسیناسیون در برابر برخی از بیماری های شایع وغیره که می تواند نتیجه بسیار مطلوبی  در افزایش تولیدات دامی  وجلوگیری از مرگ ومیر دام داشته باشد . بنابر این توجه کافی  به وضعیت  جایگاه  وآغل شترها وتهیه علوفه وغذای مناسب ورعایت بهداشت امری ضروری در پرورش شتر به شمار می رود .  

در حال حاضر معمولاً شتر داشتی به  سه صورت  چرای آزاد ، نیمه آزاد وبسته پرورش داده می شود   در حالت آزاد  شترها  مشابه دام وحشی در مراتع چرا و جفتگیری و زایش می کند و شترداران هر از چند گاهی به منظور جمع آوری بچه شترها یا داغ کردن و یا سایر عملیات پرورش موقتاً اقدام به جمع آوری آنها می کنند .

در حالت نیمه آزاد گله شتر توسط ساربان چرانیده شده و تحت کنترل می باشد. دراین حالت، با توجه به شرایط مختلف، تقریباً هر 50 شتر توسط یک ساربان با وسیله نقلیه ( موتور سیکلت) و در حدود 20 نفر شتر بدون وسیله نقلیه اداره می شود. در چرای آزاد، شتر می تواند به طور متوسط تا حدود 50 ـ 70 کیلومتر از منبع آب دور شده و سپس به طرف آن مراجعت کند در حالی که در چرای نیمه آزاد این فاصله بیش از 20 ـ 25 کیلومتر نخواهد بود .

در چرای بسته ، شتردار  شتر ها را در آغل های مناسب قرار داده ودر کنار سایر دام های خود به عنوان شترهای داشتی ویا پرواری ، پرورش می دهد . در این روش علی رغم تأمین علوفه شتر به صورت دستی ، معمولاً شترها به صحرا نیز فرستاده می شوند تا از میزان هزینه مصرفی کاسته گردد اما به هر حال دراین روش غذای مکمل وبرخی ویتامین ها واملاح معدنی به جیره شترها اضافه می شود ومعمولاً در این حالت شترها از معدل رشد بالاتری نسبت به دو روش سابق برخوردارند وشتردار به سرعت از بروز بیماری در گله خود مطلع شده ومی تواند اقدام به درمان دسته جمعی شترها نموده وکانون های مخفی بیماری در گله خود را  از بین ببرد  . ضمناً شتردار به راحتی از فحل بودن ناقه ها مطلع شده ومی تواند به سرعت اقدام به تلقیح  آنان نماید که این امر نیز می تواند باعث افزایش میزان باروری در گله گردد .   

در دو روش  چرای آزاد ونیمه آزاد معمولا ً جایگاهی برای شتر در نظر گرفته نمی شود اما در روش بسته ، این دام باید در جایگاه مخصوصی جدای از دام های اهلی دیگر نگهداری شود .

 

جایگاه ( آغل ) شتر :

بررسی ها  نشان می دهد  که شترها از  مقاومت خوبی در قبال سرما وگرما برخوردارند . شترهای دو کوهانه به علت داشتن پشم زیاد در برابر سرمای شدید مقاوم هستند ومی توانند در برابر باد وبوران وطوفان های سرد کوهستان مقاومت نموده  وراه خود را در مناطق سنگلاخی ادامه می دهد . این گونه از شترها در کشورهای مغولستان وقزاقستان وشمال چین که از سرمای شدید برخودار هستند نگهداری می شوند . از سوی دیگر شترهای یک کوهانه به علت ساختار خاص فیزیولوژیک خود به گرمای زیاد مقاوم هستند ومعمولاً این شترها در شمال آفریقا خاورمیانه وهند وپاکستان نگهداری می شوند وقادر به تحمل گرمای سوزان صحاری خشک وبی آب وعلف این مناطق بوده ومی توانند گرمای تا 60 درجه  سانی گراد ویا بیشتر را تحمل نموده ودر زیر آفتاب سوزان کویر به راه خود ادامه دهند  بدیهی است  که در چنین شرایط محیطی از اشتهای  حیوان کاسته می شود .

یکی از دلایل رواج  آغل های باز یا بهاربندها در پرورش شتر نیز همین مسأله مقاومت حیوان در برابر سرما وگرمای شدید است . در این گونه آغل ها مسأله تهویه نیز به خودی خود  حل شده  است ، به ویژه که این مسأله در آغل های  بسته بسیار ضروری ومهم است . چنان چه در پرورش شتر ، تولید شیر مطرح باشد ، باید به خاطر داشت که میزان تولید شیر ارتباط مستقیمی با درجه حرارت محیط دارد وهرچه درجه حرارت محیط افزایش یابد  ومیزان آب موجود کمتر باشد میزان  تولید شیر ناقه  کمتر وکمتر می شود ، از این رو باید برای تولید شیر ، به این امر توجه کافی مبذول نمود .

 

شتر حیوانی است که در شرایط طبیعی مناسب و به صورت آزاد پرورش داده می شود. یکی از نکات مثبت و امتیاز این دام نیز روش تغذیه و پرورش آن به صورت آزاد  است. بنابر این شتر نیاز چندانی به استقرار در جایگاه های بسته و سرپوشیده ندارد و می توان درمواقع ضروری شترها را در محوطه های محصور ( بهاربند) نگهداری کرد .

شتر یک کوهانه شرایط سخت آب و هوایی را تحمل می کند، ولی در سرمای کمتر از حدود 15 درجه سانتی گراد زیر صفر نیاز به سرپناه دارد . از طرفی، معمولاً در روش های پرورش آزاد ونیمه آزاد ، اداره گله از قبیل : پشم چینی، داغ کردن، درمان بیماریهای پوستی، واکسیناسیون و احیاناً شیردوشی و غیره معمولاً در محل های محصور که در کنار آبشخورها وجود دارد انجام گرفته و سپس دام را روانه مرتع می کنند . شتر در موقع زایش و همچنین بچه شتر تا یک سالگی که دوره شیرخوارگی بچه شتر می باشد و بخصوص تا سه ماهگی نیاز به پناهگاه و مراقبت دارد که می توان در سیستم های آزاد  ونیمه آزاد ، شترهایی که اواخر دوران آبستنی را طی می کنند در جایگاه محفوظی نگهداری کرد تا پس از زایش و طی دوره شیرخوارگی بچه شترها ( بخصوص تا سه ماهگی )  آن ها را مجدداً روانه مرتع کرد .

در روش بسته  وبه منظور پروار بندی  می توان  شترها را در  محل های محصوری مانند بهاربندها که در حقیقت جایگاه های مسقفی است نگهداری کرد . در چنین جاهایی امکان برنامه ریزی غذایی وبهداشتی برای گله به راحتی امکان پذیر است .

به طور خلاصه از بررسی وضعیت استقرار و محل توقف شتر در مناطق حاشیه کویر می توان به این نتیجه رسید که در این مناطق به عنوان اقدام اساسی باید دراطراف آبشخورهای اصلی و مناسب که به عنوان مراکز ارتباطی گله ها در یک ناحیه هستند، اقدام به ایجاد بهاربند با قسمت بندی های فرعی همراه با انبار ذخیره کاه و سایر علوفه مورد نیاز کرد تا گله های شتر و به خصوص گله های کوچک ( گله های کمتر از 10 نفر شتر) یکجا و به طور دسته جمعی از آنها استفاده کنند. اصطلاحاً این مراکز  ‌ایستگاههای خدمات پرورشی و بهداشتی نامیده می شوند .

 

بنابر این در مورد شترداران خرده پا که از سیستم  پرورش آزاد ونیمه آزاد استفاده می کنند  نیازی به صرف هزینه های سنگین جهت ساختن پناهگاه نیست و در صورت لزوم بایستی پناهگاهی موقت و کوچک برای شترهای تازه زا و بچه های آنها و آن هم برای مدت محدودی از سال در نظر گرفت و برای بقیه گله که در طول سال در مراتع مشغول چرا هستند از ایستگاه های ذکر شده در مواقع ضروری استفاده کرد لیکن در مورد گله های بزرگتر ( بیش از 20 نفر شتر مادر ) با توجه به اینکه معمولاً امکان پرواربندی نیز وجود دارد ایجاد تأسیسات لازم واستفاده از روش پرورش بسته  توصیه می گردد و همان طور که گفته شد در مورد پروار بندی ها  در  اغلب  موارد ایجاد  جایگاه مسقف ضروری است .

نکته حائز اهمیت دیگر اینکه شتر نسبت به بیماری جرب حساس است ویکی از عوامل مستعد  کننده در ابتلای  شتر به بیماری مذکور ، تراکم بیش از حد آن در یک محوطه بسته می باشد .

جهت ساختن جایگاه نگهداری شتر باید توجه داشت که جایگاه شتر به طور اساسی از بهاربندی که داری دیوارهای سرتاسری به ارتفاع سه متر باشد تشکیل می شود . بهتر است شترهای نر را در جایگاهی انفرادی قرار داد تا به کارگران و یا شترهای بیمار ویا شترهای آبستن صدمه نزنند ، همچنین باید محل جداگانه ای را در مرکز بهاربند جهت غذا خوردن اختصاص داد، به نحوی که دارای آخوری به ارتفاع لااقل یک ونیم متر و به گونه ای باشد که شترها بتوانند دورتادور آن جمع شوند. باید آبشخورهایی نیز در جایگاه قرار داد. در وسط بهاربند باید سایبانی گذاشت که چهار نفر شتر به راحتی بتوانند در زیر آن بنشینند و هم چنین دارای میخ هایی باشد که بتوان افسار شترها را به آن بست .

 

 

تصویر شماره 1 : تصویر نوعی جایگاه مسقف

( به نقل از  کتاب شتر وپرورش آن تألیف دکتر محمد مصطفی شکری )

 

 

بهتر است جایگاه خاصی جهت نگهداری شترهای ماده و بچه شترهای شیرخوار در نظر گرفت تا آسیبی به این بچه شترها وارد نیاید .

به علاوه ، بهتر است آغل هایی با ورودی و تهویه مناسب جهت نگهداری شترها در زمستان فراهم نمود، چرا که شترها و مخصوصاً بچه شترها نسبت به سرمای زمستان شدید و پایین آمدن درجه حرارت محیط حساسند . در ورودی این آغل ها بهتر است به اندازه 5/2 × تا 5/1 متر باشد .

آغل باید کاملاً خشک وروشن  بوده وهوای آزاد به خوبی در آن جریان داشته واز همه مهم تر آفتابگیر باشد . در این روش  شترها  می توانند آزدانه حرکت کرده وبین بهار بند وسایبان رفت وآمد کنند .

باید آغل ها را شمالی ـ جنوبی  ساخت تا حد اکثر  آفتاب به داخل  آغل بتابد ودر صورتی که  در محل مزبور بادهای  تندی می وزد ویا این که آغل در  مناطق گرمسیری قرار دارد  می توان آغل ها را به صورت شرقی ـ غربی بنا کرد وباید توجه  داشت که دیواره های آغل  سیمانی باشد تا بتوان به راحتی آن را سمپاشی کرد  وکنه ها  نتوانند در شکاف دیواره ها لانه کرده وتخم ریزی کنند . 

 

 

تصویر شماره 2 : تصویر نوع دیگری از جایگاه مسقف شتر

( به نقل از  کتاب شتر وپرورش آن تألیف دکتر محمد مصطفی شکری )

آغل شتر از  قسمت های زیر تشکیل می شود :

1 ـ  جایگاه مسقف

2 - آبشخور 

3 ـ بهار بند

4 ـ آخور

5 ـ انبار علوفه

  

1 ـ  جایگاه مسقف :

این محوطه یکی  از اساسی ترین  مکان های  مورد نیاز  شتر می باشد وجهت این محوطه  باید روبه  آفتاب ( شرقی  غربی یا شمالی جنوبی  ) وبرخلاف جهت  باد باشد . حداقل مساحت آن برای نگهداری بیست نفر شتر باید 8 * 15 متر باشد . شترها در  این مکان  به استراحت پرداخته وعمل نشخوار  کردن را انجام می دهند  . دیواره های این جایگاه باید سیمانی باشد اما کف آن باید با خاک  نرم ویا شن وماسه پوشانده شود وباید توجه داشت که کف آغل نباید به هیچ وجه سیمانی گردد زیرا که این امر باعث صدمه دیدن نرمه کف پای شتر می گردد در فصل زمستان می توان  کف آغل را با لایه نازکی از  کاه یا پوشال پوشاند .

 

2 - آبشخور :

آبشخور باید در وسط  بهاربند ساخته شود  ودر هنگام ساختن آن باید توجه داشت که شتر به علت ساختار آناتومی بدن خود ، گردن درازی دارد وبه همین علت در هنگام آب خوردن چنانچه آبشخور کم ارتفاع باشد این امر ، باعث می شود که حیوان برای خوردن آب با مشکلاتی مواجه گردد ، از این رو  بهتر است که  آبشخور را با ارتفاع مناسب تهیه کرد  تا حیوان بتواند به راحتی آب مورد نیاز خود را تأمین کند . آبشخور ها باید تمیز  ودور از هرگونه حلزون ویا زالو بوده واز هرچندی نظافت شوند

 

3 ـ بهار بند :

با توجه به این که شتر از دست ها وپاهای بلندی برخوردار است باید دیواره بهار بند را مرتفع وسرتاسری ساخت تا حیوان نتواند به راحتی از بهار بند بیرون آید . بهتر است که دیواره بهار بند به ارتفاع سه متر باشد .برای نگهداری بیست نفر شتر بهار بندی به مساحت 15 * 24 متر مورد نیاز است  .

 

4 ـ آخور  :

همان طور که در مورد آبشخور گفته شد ، آخور نیز باید مرتفع باشد وارتفاع آن به یک متر تا یک متر ونیم برسد تا حیوان بتواند به راحتی از آن تغذیه کند . البته باید ارتفاع آخور باید با توجه به سن ونژاد  وبلندی جدوگاه شترها  تعیین گردد  وبرای بچه شترها  باید ارتفاع کمی داشته باشد  . هم چنین با توجه  به حجم سر شتر  عرض آن باید 50 سانتی متر بوده وبرای جلوگیری از پخش غذا  به اطراف کنار آن را 25  سانتی متر  بلند تز ار کف آخور  ساخت . آخورهای گوشه  دار برای شترها  مناسب نیستند  وبهتر است  از آخور هائیی که تا حدودی  محدب هستند  استفاده شود .     

 

 

 

تصویر شماره 3 : تصویر نوعی آخور شتر

( به نقل از  کتاب شتر وپرورش آن تألیف دکتر محمد مصطفی شکری )

 

  

نمونه طرح یک واحد بیست نفری پرواربندی شتر

 

 

                                        15 متر

                                                                                                  

 

 

جایگاه مسقف

( نیمه باز)

 ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

 

آبشخور

 

بهاربند

 

 

 

 

آخور

 

 

 

                   8 متر  

 

 

 


 


                 24 متر

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

منابع مورد استفاده :

1 ـ شتر وپرورش آن ـ تألیف دکتر محمد  مصطفی  شکری ، ترجمه دکتر احسان مقدس چاپ اول سال  1376 تهران  ، انتشارات نوربخش .

2 ـ  نظام دامداری کشور ـ سازمان دامپروری کشور – وزارت کشاورزی .

3 ـ پرورش شتر ـ تألیف دکتر کامبیز ناظر عدل ، چاپ اول  سال 1365 ، انتشارات  واحد فوق برنامه بخش فرهنگی  دفتر مرکزی جهاد دانشگاهی .

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠

استفاده از میکروچیپ در شناسایی شترها

تالیف : دکتر احسان مقدس

تاریخ تالیف : اسفند 1382

 

شناسایی شتر یکی از مسائل مهم در عرصه های بهداشتی می باشد . این امر در اثبات مالکیت ویا در مسابقات شتر سواری نیز می تواند حائز اهمیت فراوان باشد . درگذشته نیز امر شناسایی شتر از اهمیت زیادی برخوردار بود وبه همین علت شترداران برای شناسایی شترهای خود از روش سنتی داغ کردن استفاده می کردند . داغ های مورد استفاده دراین شترها معمولا ً  به صورت نام صاحب شتر ویا علامت مخصوص وی  حک می گردید . داغ شناسایی  معمولاً بر روی گردن  ویا کفل شتر ودر موارد اندکی بر روی صورت شتر زده می شد . این داغ ها به صورت ناحیه ای بدون مو تا آخر عمر شتر باقی می ماند  واز دور قابل رویت بود . در حال حاضر نیز بسیاری از شترداران کشور ما نیز از این روش استفاده می کنند وعلت رواج این روش در کشور ما  ارزان بودن وسادگی آن می باشد که نیازچندانی به ابزارهای پیشرفته ندارد ومشاهده داغ  با چشم معمولی میسر است وهر دامداری می تواند داغ مخصوص به خود داشته باشد .

در کشور امارات عربی متحده وعربستان سعودی وعمان که مسابقات شتر رواج فراوانی دارد  در گذشته از روش داغ زدن برای شناسایی استفاده می شده است . اما در دوران معاصر با پیشرفت تکنولوژی وافزایش ارزش اقتصادی شترهای شرکت کننده در مسابقات ، شترداران به هیچ وجه حاضر نیستند که برای شناسایی شترهای گران قیمت خود که گاهی قیمت آن ها به پنجاه هزار دلار می رسد از روش داغ کردن استفاده کنند ، آنان ترجیح می دهند  که برای شناسایی شترها از روش میکروچیپ که پیشرفته تر وبهداشتی تر است استفاده کنند . آنان معتقدند که این روش بهتر است زیرا که دیگر کسی نمی تواند  تقلب نماید .

روش شناسایی الکترونیکی میکروچیپ Microchip روشی کاملاً جدید وپیشرفته است . در این روش بچه شتر ها را پس از تولد چیپ گذاری می کنند واین علامت گذاری تا آخر عمر با حیوان همراه خواهد بود . در این روش میکروچیپ های کوچک را از طریق سرنگ کاشت  مخصوصی به گردن شتر تزریق می کنند وهر وقت که نیاز به شناسایی شتر باشد با استفاده از  دستگاه بازخوان می توان به راحتی شماره شتر را خوانده وآن را شناسایی کرد . خارج کردن این میکروچیپ ها کاری دشوار بوده ونیاز به جراحی گردن شتر دارد ، از این رو تغییر شماره این شتران کار دشواری خواهد بود .

 

 

 

 

تصویر شماره 1 : انواع مختلف سرنگ کاشت میکروچیپ

 

 

 

 

 

تصویر شماره 2 : انواع مختلف دستگاه بازخوان 

 

فوائد استفاده از میکروچیپ به شرح ذیل می باشد :

1 .  می توان به راحتی وبا اطمینان خاطر دام مورد نظر را شناسایی کرد .

2 .  ایجاد بانگ اطلاعاتی  جهت ثبت مشخصات ، کسب آمار  وارقام  واقعی جمعیت دامی .

3 . شناسایی مناطق زیست محیطی دام .

4 . شناسایی صاحبان دام  واطلاعات مربوط به دام .

5 . شناسایی وکنترل بیماری های  واگیر دامی وبیماری های مشترک بین انسان ودام وبازشناخت دام های آلوده به سل وبروسلوز به منظور معدوم کردن دام های آلوده ودریافت غرامت .

6 . انجام طرح های تحقیقاتی  وبیمه ای   

نویسنده: Ehsan moghaddas - دوشنبه ٢ خرداد ،۱۳٩٠

گوشت شتر وروانشناسی مصرف آن

 

تألیف : دکتر سعاد محمود احمد[1]

ترجمه : دکتر احسان مقدس [2]

تاریخ ترجمه : بهار 1382

چکیده :

 مصرف گوشت توسط انسان به طور کلی با انتخاب وگزینش نوع معینی از گوشت همراه بوده است ونخوردن  نوع معینی از گوشت متکی بر برخی اعتقادات ویا عادت های  مخصوصی بوده که باعث شده گوشت حیوان معینی خوشایند وگوشت نوع دیگر ناخوشایند جلوه کند . از دیر باز مردم شهر نشین خوردن گوشت شتر را کنار گذاشته اند زیرا که  به غلط معتقد بوده اند که  گوشت شتر سفت ودیر پز بوده وارزش غذایی چندانی ندارد . اما در حقیقت باید گفت که گوشت شتر در مقایسه با گوشت گاو از میزان پروتئین کمتری برخوردار است واز لحاظ شکل ظاهری شبیه گوشت گوسفند است . این گوشت در مقایسه با سایر گوشت ها  از سدیم بیشتری برخوردار است اما میزان پتاسیم آن  کمتر است ودر مقایسه  با گوشت گاو وگوسفند از لحاظ درجه PH بسیار متفاوت بوده ودر نتیجه  برای  عملیات فرآوری گوشت بسیار مناسب است .

 

مقدمه :

گوشت ومشتقات آن ،مواد غذایی  مرغوبی به شمار می روند که خوردن آنها می تواند باعث بروز عادات  غذایی مختلفی برای مصرف کنندگان شود که برخی از این عادت های غذایی می توانند مشکلات اقتصادی وبهداشتی برای مصرف کنندگان در پی داشته باشند واز جمله این عادت ها یکی خوردن گوشت به صورت خام ویا تخمیر شده می باشد . برخی از مطالعات  نشان می دهد که روش های مصرف گوشت ویا بازار یابی آن، در مواردی، باعث انتشار گسترده بیماری ها در کشورهای عربی می گردد چرا که در جوامع عربی میهمانی های بزرگی ترتیب داده می شود که درآن میهمانان زیادی شرکت می کنند وسفره های بزرگی گسترده می شود که تمامی افراد بر سر این سفره ها می نشینند وچنانچه  در این میهمانی ها گوشت آلوده ای مصرف شود این افراد  به بیماری مبتلا خواهند شد . از این روست که مقامات بهداشتی محلی ، منطقه ای  وبین المللی اهمیت زیادی را به بهداشت گوشت ومشخصات آن  و روش های تولید ومصرف آن اختصاص  داده اند . اما یک مشکل  هم چنان باقی وپابرجا می ماند که حل این مشکل  آسان به نظر نمی رسد وآن مشکل درحقیقت تغییر عادت های غذایی مردم در رابطه با مصرف گوشت وفرآورده های گوشتی است .

همه می دانیم که آدمی از دوران کودکی  به خوردن  نوع معینی از  غذاها عادت می کند وبه همین دلیل از خوردن سایر غذاهایی که به آن عادت ندارد ویاغذاهایی که به دلیل برخی از اعتقادات  دینی ، اجتماعی وعرفی تحریم شده است ، خود داری می کند .برای مثال بسیاری از شهرنشینان به علت عادت نکردن به مصرف گوشت شتر از خوردن آن خودداری می کنند . برخی از آن ها بر این گمان هستند که گوشت شتر دیر پز است  وبرخی از خانم های خانه دار بر این باور هستند که  خوردن گوشت شتر باعث طولانی شدن مدت آبستنی در زنان باردار می گردد وبرخی دیگر می گویند که گوشت شتر بوی ناخوشایندی می دهد .

در سال 1994 م بخش پرواربندی مرکز تحقیقات دامپروری سودان یک بررسی تحقیقاتی  در خصوص مطالعه راهکارهای مختلف در خصوص کمبود گوشت ، روش مصرف  افراد ، نوع گوشت مورد علاقه مردم وروش های پخت گوشت وبه ویژه  مصرف گوشت شتر  وبهداشت گوشت  انجام داد .اما درحقیقت این بررسی نتوانست دیدگاه های  واقعی مصرف کنندگان سودانی را به خوبی نشان دهد زیرا که این بررسی در گروه معینی از مصرف کنندگان  صورت گرفته بود که بیشتر آن ها افرادی با درآمد محدود بودند . در همین بررسی مشخص گردید که گوشت گوسفند در رأس لیست گوشت مصرفی (35 / 80 % ) است ، زیرا که مصرف کنندگان معتقد بودند که گوشت گوسفند  گوشتی خوش طعم  ، زود پز  ودر دسترس همگان است اما میزان مصرف گوشت گاو  با توجه به شرایط اقتصادی مصرف کننده از لحاظ اهمیت در مرتبه دوم  ودر حدود  39 /13 % بود در حالی که به علت عدم عادت  ویا اعتقادات غلط وناروا  در باره  گوشت شتر ، میزان مصرف گوشت شتر در بین مصرف کنندگان در حد صفر بود .مصرف گوشت سفید نیز به علت گرانی  وبه علت عدم  عادت در مصرف روزانه آن چیزی در حدود 93 / 2 % بود . بیشتر مصرف کنندگان (28 /89 % ) اظهار نمودند  که بهترین  جای لاشه ، گوشت ران است  . اما درخصوص روش های پخت گوشت ، 50 / 58 % افراد  گوشت سرخ کرده را ترجیح می دادند  و 01 / 23 % طرفدار گوشت فرآوری شده بودند  ودر حدود  71 / 35 % پخت عادی را  مناسب  می دانستند . از همین جا می توان دریافت که درخصوص مصرف وپختن گوشت سلیقه های مختلفی وجود دارد  که عواملی نظیر محیط زیست ، عرف وعادت  وروانشانسی مصرف در آن موثر است .

گوشت شتر منبع  بسیار خوبی برای بسیاری از مواد غذایی مهم ومورد نیاز بدن می باشد . این گوشت حاوی  پروتئین هایی با ارزش غذایی بالا وتعدادی از ویتامین های  مفید ومورد نیاز بدن نظیر ویتامین B  کمپلکس  وبرخی از عناصر معدنی  مهم نظیر آهن وفسفر وکلسیم  است . هم چنین گوشت شتر دارای قدرت مخصوصی در نگهداری هرچه بیشتر  آب است که این خاصیت اهمیت زیادی  در تعیین برخی از خواص طبیعی گوشت دارد .

گوشت  شتر از جهت ترکیب شیمیایی با گوشت سایر دام های اهلی تفاوت دارد . جدول شماره 1 نشان دهنده ترکیب شیمایی گوشت تازه شتر است . هم چنین جدول شماره 2 نشان دهنده وضعیت  گوشت شتر از جهت  محتویات غذایی ، عدد هیدروژنی  وسایر خصوصیات  شیمیایی ، الکتریکی وبافتی  آن می باشد .

 

جدول شماره (1 ) ـ محتویات  گوشت تازه شتر

 

خاکستر

%

چربی خام

%

پروتئین خام

%

رطوبت

%

 

89/0

 

15/1

 

52/ 19

 

7 /78

 

جدول شماره (2 ) ـ تجزیه وتحلیل شیمیایی گوشت تازه شتر

ترکیبات

نسبت درصد

%

عدد هیدروژنی

8 / 5

اسیدهای چرب

23 / 0

عدد پیروکسید

76 / 0

کلسترول  (میلی گرم / 100 گرم)

11 / 75

رنگدانه ها (میلی گرم / 100 گرم)

87 / 33

اکسی میوگلوبین

87 / 49

میتامیوگلوبین

35 / 16

 

گوشت شتر در مقایسه با گوشت گاو میزان کمتری چربی ، پروتئین وخاکستر دارد .پروتئین های گوشت شتر فاقد اسیدهای آمینه ضروری نظیر ترپتوفان ، والین ، لیوسین وایزولیوسین وهم چنین اسیدآمینه نیمه ضروری هیستیدین می باشد . گوشت شتر هم چنین در مقایسه با گوشت سایر دام  های اهلی  دارای سدیم  بیشتر وپتاسیم کمتری است که این امر با متابولیسم  آب در بدن دام ارتباط مستقیمی  دارد وباید افزود  که نسبت کلسیم فقط در  عضلات ران زیاد است . اما نسبت  آهن وروی در گوشت شتر کمتر از میزان آن در  گوشت دام های اهلی دیگر است .

Abdollah  وهمکارانش 1978 در یک بررسی بر روی ترکیبات شیمیایی گوشت شتر به کار رفته در صنایع کالباس سازی وتأثیر آن بر روی خصوصیات حسی  ، شیمیایی ومیکروبیولوژی ، مشاهده کردند گوشت شتر  دارای رطوبتی مابین 77 %  تا 9 /93 % وچربی  معادل 18 / 1 % وخاکستر معادل 8/ 4 % براساس وزن ماده خشک می باشد .

همان طور که در جدول شماره 3 مشاهده می شود ترکیب شیمیایی گوشت شتر  اختلاف زیادی با ترکیب شیمیایی گوشت سایر دام های اهلی وبه ویژه گاو ندارد ( موسوی  1995 ) ، ومشاهده شده است  که گوشت شتر در مقایسه با گوشت گاو از رطوبت  بالاتری برخورداربوده ودارای میزان کمتری از پروتئین وچربی می باشد واین نتیجه با آن چه قبلاَ ( Yousef & Mukasa  1981 ) گزارش نموده بودند مطابقت دارد.

 

جدول شماره 3 ـ مقایسه چربی شتر با چربی سایر حیوانات

نام حیوان

درجه حرارت

عددیودی

وزن مخصوص

عددSabunification

ذوبان

انجماد

شتر

70/ 48

80 / 36

80 / 36

93 / 0

200

گاو

00 / 50

30 / 38

30/38

95 / 0

200

گوسفند

00 / 55

30 / 41

30 / 46

96 / 0

198

 

 

 

خصوصیات حسی وفیزیکی گوشت شتر

گوشت شترهای جوان که سن آن ها مابین یک تا سه سال است نرم تر وخوش طعم تر از گوشت شترهای بزرگسال است که معمولاً گوشتی  سفت ودیر هضم دارند وهرچه سن حیوان بیشتر وبیشتر شود ، از میزان نرمی گوشت کاسته می شود ، از این روست که پیشنهاد می شود همان طور  که زاید وهمکارانش 1991 نیز مطرح ساختند بهتر است که شتر های یکساله را برای مصرف گوشت ذبح نمود .

بیالیه وهمکارانش  1981 اظهار نمودند که گوشت شترهای  کم سن وسال ازجهت مزه و طعم  ونرمی شبیه  گوشت گاو است . موسوی  ( 1995 ) اقدام به مطالعاتی در زمینه استفاده از گوشت شتر در همبرگر سازی نمود به طوری که در این همبرگرها به درجات مختلف گوشت گاو اضافه شده بود . وی این همبرگر را در اختیار گروهی از صاحب نظران قرار داد تا آن ها را از جهت تمامی خصوصیات حسی  نظیر رنگ ، بو ، طراوت ، نرمی  ودرجه پذیرش مصرف کننده ) مورد بررسی قرار دهند  ومشاهده کرد  که صفت نرمی  در همبرگرهایی  که میزان بیشتری گوشت شتر داشتند  واضح وآشکار است . هم چنین مشاهده شد که صفت کم وزنی  همراه با  افزایش نسبت گوشت شتر در همبرگرها افزایش می یابد . گفتنی است که گوشت شتر برای تهیه تمامی  انواع غذاهای مورد مصرف آدمی که از گوشت حیوانات دیگر تهیه می شود نظیر گوشت های سرخ کرده، پخته  وفرآوری شده مناسب است .

اما عللی که باعث شد مردم گمان کنند که گوشت شتر دیر پز است ، استفاده از گوشت شترهای پیر ومسن است چرا که هرچه عمر شتر بالا رود پیوندهای موجود بین  الیاف بافت همبند افزایش می یابد  وکمتر وکمتر تحت تأثیر حرارت  وانزیم ها قرار می گیرند . قابل ذکر است که گوشت شتر های مسن وپیر  برای سرخ کردن مناسب نیستند ، چرا که به علت داشتن میزان زیادی از کولاژن دیر پز می باشند ، اما می توان این گوشت را فرآوری کرده واز آن مارتادلا ویا کالباس  تهیه کرد  ویا این که آن را همانند سایر گوشت ها  خشک کرده  وبرای مدت طولانی در داخل  روغن حیوانی نگهداری کرد .

از این رو پیشنهاد می شود که  مصرف کنندگان گوشت شتر را تجربه نمایند ، چرا که با توجه  به سرعت حوادث در دنیای امروز وتغییراتی که هر از چندی در محیط زیست پیرامون ما روی می دهدوشامل جنگ ها  وبیماری ها  وبلایای طبیعی می باشد ، آدمی باید بر مصرف تمامی انواع گوشت های موجود عادت کند ، همان طور که این امر در کشورهای غربی اتفاق افتاد  ومصرف کنندگان برای فرار از دست بیماری جنون گاوی به خوردن گوشت  تمساح وشتر مرغ روی   آوردند .            

 

چربی شتر

چربی شتر همانند  چربی سایر دام های اهلی بر اساس تکنیک های متداول فرآوری ، فرآوری شده ومورد استفاده قرار می گیرد . بیالیه وهمکارانش 1988  اظهار می کنند که رنگ چربی شتر سفید است که گاهی اوقات رنگ سفید آن به سرخی می زند وتفاوت قابل ملاحظه ای  بین لاشه های مختلف حیوانات  مشاهده نشده است ، علی رغم آن که  آن ها از نظر سنی با هم اختلاف داشتند . وزن چربی کوهان شتر تقریباً 1 / 82 % از وزن کل چربی بدن شتر را تشکیل می دهد . میزان چربی موجود در کوهان شتر دوکوهانه در حدود 100 کیلوگرم برآورد می شود . در برخی از مناطق  کوهان شتر به عنوان غذایی خوش طعم مورد استفاده قرار می گیرد وبه صورت خام  ویا  آب پز مصرف می گردد  ودر حالت کمبود غذا به عنوان منبع انرژی مورد استفاده قرار می گیرد .

منابع مورد استفاده :

 

1-  Abdollah et  1978 : Annal of Agric 9 :  129 - 137

2 - Mukasa  .M . E . 1981 : Reviw ILCA Adiss. Ababa .

3- Yousif . O Kh. 1989 : Msc . Thesis University of khartoum .

4 – بیالیه وهمکارانش (1981) : مرکز  تحقیقات شتر  ، تریپولی ، لیبی  .

5 – زاید وهمکارانش  (1991 ) : مقاله شتر در کشورهای عربی ، دانشگاه عمر مختار ، لیبی .

6 – موسوی (1995 ) : پایان نامه دکترای  دانشکده کشاورزی دانشگاه بصره . 



[1]  - بخش تحقیقات وتکنولوژی گوشت ، مرکز تحقیقات دامپروری ـ کوکو سودان .

[2]  - کارشناس سازمان دامپزشکی کشور

مطالب قدیمی تر »
نویسندگان وبلاگ:
کدهای اضافی کاربر :